Λισσαβώνα, 1553. Eνας στόλος από τέσσερις πορτογαλικές καράκες (Náus – τα ωκεανοπόρα ιστιοφόρα που κυριάρχησαν στην εποχή των μεγάλων θαλάσσιων εξερευνήσεων) σαλπάρει από τις εκβολές του Τάγου. Προορισμός είναι η Γκόα, στην Ινδία. Στο κατάστρωμα ενός από αυτά, του «São Bento», στέκεται ένας νεαρός, τυχοδιώκτης ποιητής, ο Λουίς ντε Καμόες. Eχοντας ήδη χάσει το ένα του μάτι σε μάχη στο Μαρόκο και φεύγοντας σχεδόν εξόριστος, δεν γνωρίζει ακόμη ότι αυτό το ταξίδι, που θα διαρκέσει δεκαεπτά χρόνια, θα του δώσει τις ωμές εμπειρίες –τις τρικυμίες, τις κακουχίες, τα θαύματα της Ανατολής– που θα του επιτρέψουν να γράψει τους «Λουσιάδες» (1572), ένα αριστούργημα που έμελλε να γίνει το εθνικό έπος της Πορτογαλίας.
Το έργο εξυμνεί ένα θρυλικό ταξίδι που είχε συμβεί 56 χρόνια νωρίτερα, το 1497, με επικεφαλής τον Βάσκο ντα Γκάμα, ο οποίος άνοιξε τον θαλάσσιο δρόμο προς την Ινδία. Αποτελεί ένα λογοτεχνικό ορόσημο που αντανακλά πλήρως το πνεύμα της Αναγέννησης, αντλώντας τη δομή και τα υλικά του από τα κλασικά πρότυπα και συνυφαίνοντας την πρόσφατη ιστορία με την αρχαιοελληνική μυθολογία. Μέσα από αυτήν τη μοναδική σύζευξη ηρωισμού, μύθου και θαλασσινής περιπέτειας, οι «Λουσιάδες» αποτυπώνουν το πνεύμα της «εποχής των ανακαλύψεων» και αποκτούν οικουμενικές διαστάσεις.
Ταξιδευτές
Το μνημειώδες έργο κυκλοφορεί για πρώτη φορά στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ευρασία, σε μετάφραση Κύρου Κόκκα. Μιλώντας μαζί του, τονίζει ότι η κατανόηση της εποχής είναι το «κλειδί» για την ανάγνωσή του: «Tο 1572, όταν εκδόθηκε το έργο, η Πορτογαλία ήταν η μεγαλύτερη αποικιακή δύναμη στον κόσμο», μας εξηγεί. «Το βασίλειό της ιδρύθηκε σε μια χώρα φτωχή, κάτι που την έκανε να στραφεί προς τη θάλασσα. Τα καράβια της άρχισαν να ταξιδεύουν νότια, κατακτώντας λιμάνια της Αφρικής, αλλά ο απόλυτος στόχος ήταν να φτάσουν στην Ινδία για τα μπαχαρικά της, που τότε ήταν σπανιότατα και πανάκριβα».
Το έργο εξυμνεί το ταξίδι του Βάσκο ντα Γκάμα προς την Ινδία και αποτελεί λογοτεχνικό ορόσημο που αντανακλά το πνεύμα της Αναγέννησης, συνυφαίνοντας την πρόσφατη ιστορία με την ελληνική μυθολογία.
Ο Βάσκο ντα Γκάμα, συνεχίζει, ακολούθησε με τη σειρά του προγενέστερους θαλασσοπόρους, όμως έκανε το επόμενο βήμα: περιέπλευσε το νότιο ακρωτήρι της Αφρικής. «Ετσι οι Πορτογάλοι άρχισαν να κάνουν διηπειρωτικό εμπόριο –ήταν οι πρώτοι στον κόσμο που το έκαναν σε τέτοιες αποστάσεις– και να στήνουν μια αυτοκρατορία. Σε αυτό το κλίμα, ο Καμόες έρχεται περίπου εβδομήντα πέντε χρόνια μετά τον Βάσκο ντα Γκάμα και υμνεί εκείνο το επικό ταξίδι».
Ο ίδιος ο Καμόες, σύμφωνα με τον Κύρο Κόκκα, ήταν μια φιγούρα σχεδόν μυθιστορηματική. «Hταν περιπετειώδης – ένας τυχοδιώκτης», σημειώνει. Πράγματι, η ζωή του ήταν ένα έπος από μόνη της: ταξίδεψε στη βόρεια Αφρική, πήγε στις αποικίες της Ανατολής όπου έμεινε 17 χρόνια, έγινε στρατιώτης, μετά δημόσιος υπάλληλος, μπήκε στη φυλακή, ξέμεινε πάμφτωχος στην Αφρική – και, εντέλει, γύρισε πίσω και παρουσίασε ένα αξεπέραστο ποίημα 8.816 στίχων, με τη μορφή αρχαίου έπους.
«Αυτό που με αφήνει έκπληκτο», εξομολογείται ο μεταφραστής, «είναι το ότι έγραψε τους “Λουσιάδες” όταν ζούσε στην Ασία, σε αποικίες πρωτόγονες και απομακρυσμένες, οι οποίες, φυσικά, δεν είχαν βιβλιοθήκες». Παρ’ όλα αυτά, το ποίημα ξεχειλίζει από αναφορές στην ιστορία, στη μυθολογία και στην αρχαία γραμματεία. «Το εύρος των γνώσεών του θα πρέπει να ήταν απέραντο. Hταν ο απόλυτος διανοούμενος».
Ελληνες θεοί
Eνα από τα πολλά εντυπωσιακά στοιχεία του έπους είναι και η αναβίωση των θεών της αρχαίας Ελλάδας, γεγονός που φανερώνει ότι στην πρώιμη Αναγέννηση δεν υπήρχαν άλλα λογοτεχνικά πρότυπα για να βασιστούν οι συγγραφείς, παρά εκείνα της αρχαίας γραμματείας.
Ο Λουίς ντε Καμόες ταξίδεψε στη βόρεια Αφρική, πήγε στις αποικίες της Ανατολής, έγινε στρατιώτης, φυλακίστηκε, ξέμεινε πάμφτωχος στην Αφρική – και, εντέλει, παρουσίασε ένα αξεπέραστο ποίημα 8.816 στίχων.
Ο συγγραφέας ξαναζωντανεύει την Αφροδίτη, τον Δία και τον Ποσειδώνα: «Aλλοι θεοί βοηθούν τους ναυτικούς, άλλοι είναι εναντίον τους, αλλά όλοι δρουν υπό την εποπτεία του Θεού των χριστιανών! Και αυτό το περίεργο μείγμα είναι χαρακτηριστικό της Αναγέννησης», θα συμπληρώσει ο μεταφραστής, που υπογραμμίζει ότι ο Καμόες χρησιμοποιεί το ταξίδι του Ντα Γκάμα ως όχημα για να παρουσιάσει την ίδια την ιστορία της χώρας του, που έως τότε δεν βρισκόταν γραμμένη πουθενά. Το έπος που έγραψε, θα συμπληρώσει, «λειτούργησε ως κοινωνική κόλλα, πλάθοντας εθνική συνείδηση».
Oσο για τις πρoκλήσεις της μετάφρασης, μας εξηγεί την απόφασή του να μείνει πιστός στο έμμετρο πρωτότυπο: «Αρχικά αναρωτήθηκα μήπως θα έπρεπε να το αποδώσω ως πεζό, αλλά τελικά προτίμησα να μείνω πιστός στη μορφή του, στο ποίημα. Διάλεξα, δε, τον δεκαπεντασύλλαβο, καθώς σκέφτηκα ότι αν ο Καμόες ήταν Eλληνας ή αν έγραφε στα ελληνικά το 1570, αυτόν θα επέλεγε». Oπως επισημαίνει, η δημώδης μας ποίηση είναι σχεδόν πάντα σε αυτόν τον στίχο, και συνεπώς «είναι μια φόρμα που αποτελεί βίωμα για τους Eλληνες». Μία επιπλέον δυσκολία στο εγχείρημα προέκυψε και από τον πλούτο των αναφορών: «Δεν μετέφραζα απλώς λέξεις, αλλά παραπομπές σε ιστορικά πρόσωπα, μέρη και γεγονότα. Αυτή η ανάγκη οδήγησε στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, περίπου εκατό σελίδες με σχόλια που εξηγούν όλες αυτές τις “ελλειπτικές” αναφορές που κρύβονται στο κείμενο».
Η γνώση του μεταφραστή για τον πορτογαλόφωνο κόσμο δεν είναι θεωρητική, αλλά βιωμένη. «Είχα πάντα ένα ενδιαφέρον για τον πολιτισμό και την ιστορία της πορτογαλικής αποικιακής αυτοκρατορίας», αναφέρει, «το οποίο γεννήθηκε και εμπνεύστηκε από τα ταξίδια μου». Μέσα από αυτά, γνώρισε μια παγκόσμια κουλτούρα που απλώνεται από την Ιαπωνία μέχρι τη Βραζιλία, η οποία μας είναι άγνωστη, καθότι, όπως μας υπενθυμίζει, «ζούμε υπερβολικά επηρεασμένοι από τον αγγλόφωνο κόσμο». Οι «Λουσιάδες», βέβαια, αποτελούν και ένα ταξιδιωτικό και «θαλασσινό» κείμενο. «Πράγματι», συμφωνεί ο κ. Κόκκας, «ο Καμόες βασίζεται πολύ στα ταξιδιωτικά και ναυτικά του βιώματα. Ξέρει πώς είναι να ζεις στη θάλασσα, πώς είναι το μακρύ, ανιαρό ταξίδι, ξέρει στο πετσί του πώς είναι να θαλασσοπνίγεσαι. Από τα πλοία που ξεκίνησαν από τη Λισσαβώνα, μόνο το δικό του έφτασε πίσω σώο».
Οργισμένη θάλασσα
Ταξιδεύοντας ο ίδιος στα μέρη όπου έπλευσε ο Καμόες, ξεχωρίζει ως αξέχαστη εμπειρία τη δική του «συνάντηση» με το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας. «Εκεί, στο ποίημα, μέσα σε μαύρη αντάρα, εμφανίζεται ένα τέρας που μιλάει στους ναυτικούς, ο Αδαμάστορας. Οταν είδα με τα ίδια μου τα μάτια την άγρια θάλασσα σε εκείνη την περιοχή, κατάλαβα καλά τι είναι αυτό που περιγράφει». Γιατί αυτό το εθνικό έπος άργησε τόσο να φτάσει στη χώρα μας; «Είναι ένα δύσκολο έργο», σχολιάζει ο κ. Κόκκας, «με πολλές αναφορές στην αρχαιότητα, στην ιστορία, στη λογοτεχνία. Απαιτεί μια σφαιρική μόρφωση για να τα καταλάβεις – και συχνά ούτε αυτή δεν είναι αρκετή. Οι “Λουσιάδες” δεν ήταν –και δεν είναι– ένα έργο για τον οποιονδήποτε».
Ενδιαφέροντα στοιχεία
Η περιπέτεια του χειρογράφου: Ο Καμόες επέζησε από ναυάγιο στον ποταμό Μεκόνγκ του Βιετνάμ, με τον θρύλο να τον θέλει να κολυμπά κρατώντας το χειρόγραφο των «Λουσιάδων» ψηλά με το ένα χέρι, διασώζοντας έτσι αυτό που έμελλε να γίνει ένα εθνικό έπος.
Η κατάρα του Αδαμάστορα: Ο Γίγαντας Αδαμάστορας είναι δημιούργημα του Καμόες εμπνευσμένο από τις μυθικές μορφές της αρχαίας Ελλάδας (όπως ο Κύκλωπας Πολύφημος).
Η αφιέρωση: Το έργο αφιερώθηκε στον νεαρό βασιλιά Σεβαστιανό Α΄. Οταν εκείνος χάθηκε το 1578 στη μάχη του Αλκάσερ Κιμπίρ (Μαρόκο) χωρίς διάδοχο, γεννήθηκε ο Σεβαστιανισμός: ένας εθνικός, μεσσιανικός μύθος που προέβλεπε την επιστροφή του για να σώσει την Πορτογαλία από την κυριαρχία της Ισπανίας.
Το μέτρο του έπους: Οι «Λουσιάδες» είναι γραμμένοι στην οκτάβα ρίμα (ottava rima), μια αυστηρή οκτάστιχη στροφή (a-b-a-b-a-b-c-c). Ο Κύρος Κόκκας μετέφρασε το έπος στην ελληνική γλώσσα σε έμμετρη μορφή, επιλέγοντας τον δεκαπεντασύλλαβο (την παραδοσιακή μετρική φόρμα του ελληνικού δημοτικού τραγουδιού), προκειμένου να αποδώσει τον επικό ρυθμό και το ύφος του πρωτοτύπου.
Το μυθικό τέλος: Το έπος ολοκληρώνεται με την επίσκεψη των ηρώων στο «Ilha dos Amores» (Νησί των Ερώτων), έναν μυθικό παράδεισο που τους προσφέρουν οι θεές. Η επινόηση του νησιού ως αλληγορική ανταμοιβή για τους ηρωισμούς των Πορτογάλων δίνει στο ιστορικό ταξίδι μια υπερβατική διάσταση, ακολουθώντας τα πρότυπα της κλασικής επικής ποίησης.
Θεϊκές αντιπαλότητες: Η Αφροδίτη είναι η μεγάλη προστάτις των Πορτογάλων, καθώς σε αυτούς βλέπει τους απογόνους των αγαπημένων της Ρωμαίων. Αντιθέτως, ο Βάκχος (Bacchus) τους αντιμάχεται με πάθος. Ο λόγος είναι ότι ο Βάκχος, σύμφωνα με την κλασική μυθολογία, είχε κάνει τη δική του θρυλική εκστρατεία κατάκτησης στην Ινδία, την οποία βλέπει ως δική του «επικράτεια» και φοβάται πως τα νέα κατορθώματα των Πορτογάλων θα ξεπεράσουν και θα επισκιάσουν τη δική του αρχαία δόξα.
Η ετυμολογία του τίτλου: Ο τίτλος «Λουσιάδες» προέρχεται από το Lusitania (την αρχαία ρωμαϊκή Πορτογαλία), που σημαίνει «οι γιοι του Λούσου», εξυμνώντας έτσι όλο τον πορτογαλικό λαό.
Ο θάνατος στην αφάνεια: Παρόλο που έγραψε το εθνικό έπος, ο Καμόες πέθανε το 1580 στη Λισσαβώνα σε μεγάλη φτώχεια και απογοήτευση, λίγο πριν η Πορτογαλία χάσει την ανεξαρτησία της από την Ισπανία.
ΛΟΥΙΣ ΝΤΕ ΚΑΜΟΕΣ
«Οι Λουσιάδες»
εκδ. Ευρασία
μτφρ. Κύρος Κόκκας
