Συζητώντας χαλαρά με κάποιον φίλο για παλαιότερα και πρόσφατα διαβάσματά μας, ήρθε η κουβέντα στο ποια είναι λίγο-πολύ τα μεγάλα θέματα, τα βασικά μοτίβα της λογοτεχνίας, τουλάχιστον της κλασικής. Oσα ακολουθούν, λοιπόν, είναι απόρροια ενός άτυπου καταλόγου στον οποίο καταλήξαμε, συνοδευμένα από κάποια παραδείγματα, όπως μού έρχονται πρόχειρα στον νου.
Και πρώτα απ’ όλα ο θάνατος, και κυρίως το δέος απέναντι σε αυτόν. Ακολουθούν θέματα επίσης «σκληρά», όπως η ασθένεια, η φθορά, η παρακμή («Κάτω από το ηφαίστειο» του Μάλκολμ Λόουρι, «Γαλάζιος άγγελος» του Χάινριχ Μαν, «Θάνατος στη Βενετία» του Τόμας Μαν, «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας» του Σελίν). Ο πόλεμος είναι επίσης συχνά παρών στη λογοτεχνία, είτε άμεσα («Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο» του Ε.Μ. Ρεμάρκ, «Η ζωή εν τάφω» του Μυριβήλη), είτε έμμεσα («Για ποιον χτυπά η καμπάνα» του Χέμινγκγουεϊ, «Στρατιώτες της Σαλαμίνας» του Χαβιέρ Θέρκας, «Η ανθρώπινη κατάσταση» του Μαλρό).
Μια άλλη μεγάλη κατηγορία είναι οπωσδήποτε τα σχετικά με τον χρόνο, τη μνήμη, τη λήθη (Προυστ, Βιρτζίνια Γουλφ, κ.ά.), υποκατηγορία των οποίων μπορούν να θεωρηθούν τα βιβλία με θέμα την παιδική ηλικία [«τα παιδικάτα», σύμφωνα με μια απόπειρα να αποδοθεί μονολεκτικά στα ελληνικά το γαλλικό «l’enfance» ή το αγγλικό «childhood»], ενώ υπάρχουν βέβαια και αυτά που συνήθως αποκαλούμε μυθιστορήματα της εφηβείας ή της ενηλικίωσης, ό,τι στα γερμανικά (αλλά και διεθνώς, εν μέρει) καλύπτει ο όρος Bildungsroman. Εμβληματικά παραδείγματα, η «Αισθηματική αγωγή» του Φλομπέρ, το «Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία» του Τζόις, «Οι αναστατώσεις του οικότροφου Τέρλες» του Μούζιλ, η «Ερόικα» του Κοσμά Πολίτη.
Και πώς θα μπορούσε να λείπει, βέβαια, από τον σχετικό «κατάλογο» ο έρωτας, είτε αυτός οδηγεί σε απογείωση, είτε (συχνότερα αυτό, και όχι μόνο στη λογοτεχνία) σε ανώμαλη προσγείωση, ενίοτε μάλιστα και μοιραία («Aννα Καρένινα», «Μαντάμ Μποβαρύ»). Στις παρυφές του έρωτα με την ευρεία έννοια του όρου, θα λέγαμε ότι κινούνται βιβλία με θέμα τη λαγνεία, τις σεξουαλικές εμμονές ή και το σεξ «αυτό καθεαυτό» («Λολίτα» του Ναμπόκοφ, «Τροπικός του Καρκίνου» και «Τροπικός του Αιγόκερω» του Χένρι Μίλερ, αρκετά από τα έργα του Τ.Ε. Λόρενς, «Φάνυ Χιλ» του Τζον Κλέλαντ, «Η φιλοσοφία στο Μπουντουάρ» και «Οι 120 μέρες των Σοδόμων» του Μαρκήσιου ντε Σαντ), και βέβαια βιβλία με θέμα την τέχνη της αποπλάνησης όπως οι «Επικίνδυνες σχέσεις» του Σοντερλό ντε Λακλό.
Αλλάζοντας πίστα, δεν μπορώ να παραλείψω τα βιβλία με θέμα τα ταξίδια αλλά και γενικότερα την περιπλάνηση, είτε για γνωριμία με νέους και άγνωστους τόπους είτε για ανακάλυψη του βαθύτερου «εαυτού» («Στον δρόμο» του Κέρουακ, «Μόμπι Ντικ» του Μέλβιλ, και άλλα πολλά). Aλλη ευρεία κατηγορία με αρκετές υποκατηγορίες είναι τα βιβλία στα οποία κυριαρχεί κάποιο αρνητικό ή/και φθοροποιό συναίσθημα: ο φόβος, η ζήλια, ο φθόνος, η οργή, το μίσος, η επιθυμία για εκδίκηση, η αποξένωση. Και βέβαια, υπάρχουν ουκ ολίγα βιβλία όπου καυτηριάζονται οι κοινωνικές ανισότητες και αδικίες («Ζερμινάλ» του Ζολά, τα περισσότερα του Γκόρκι, «Οι άθλιοι» του Ουγκό, «Η ζούγκλα» του Aπτον Σίνκλερ). Τελευταία αλλά όχι μικρότερης σημασίας, τα βιβλία για το μέλλον, είτε με τη μορφή ουτοπιών και κυρίως δυστοπιών («Θαυμαστός καινούργιος κόσμος» του Aλντους Χάξλεϊ, «1984» του Οργουελ, «Εμείς» του Ζαμιάτιν), είτε με τη λεγόμενη επιστημονική φαντασία (Ασίμοφ, Κλαρκ, Στανισλάβ Λεμ).
Για λόγους εν πολλοίς εξωλογοτεχνικούς, νιώθω απεριόριστο σεβασμό για τη λογοτεχνία όσων έχουν καταγγείλει ολοκληρωτικά καθεστώτα.
Ασφαλώς η λίστα επιδέχεται προσθήκες και βελτιώσεις. Είπαμε: για σαφώς ερασιτεχνική και προφανέστατα υποκειμενική απόπειρα κατηγοριοποίησης πρόκειται. Aλλωστε, ο κίνδυνος της υπεραπλούστευσης είναι πάντοτε υπαρκτός όταν κάποιος κωδικοποιεί και «καταλογοποιεί». Θέλω πάντως να πιστεύω πως αυτά είναι τα θέματα που πρωτίστως απασχολούν τη λογοτεχνία. Κι αυτό, για έναν πολύ απλό λόγο: επειδή αυτά είναι τα θέματα που απασχολούν τους ανθρώπους από καταβολής κόσμου. Με την αναγκαία(;) διευκρίνιση, βέβαια, ότι βιβλία με το ίδιο θέμα δεν σημαίνει σε καμιά περίπτωση και βιβλία που μοιάζουν μεταξύ τους. Ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται ένα θέμα μπορεί να απέχει παρασάγγας από συγγραφέα σε συγγραφέα, το ύφος ενός βιβλίου μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικό απ’ ό,τι το ύφος ενός άλλου, ομόθεμού του. Για την Αμερική του μεσοπολέμου γράφουν και ο Στάινμπεκ, και ο Ντος Πάσος, και ο Σέργουντ Aντερσον, και ο Σκοτ Φιτζέραλντ, ακόμα και ο Φόκνερ με τον τρόπο του. Και όμως, οι υφολογικές επιλογές τους μοιάζει να μην τέμνονται παρά περιστασιακά μόνο. Θα κλείσω με κάτι πιο προσωπικό. Για λόγους εν πολλοίς εξωλογοτεχνικούς, νιώθω απεριόριστο σεβασμό για τη λογοτεχνία όσων έχουν καταγγείλει ολοκληρωτικά καθεστώτα. Κι αυτό, είτε πρόκειται για θύματα κόκκινων δικτατοριών είτε για θύματα στυγνών στρατιωτικών και φασιστικών καθεστώτων, συχνά μάλιστα με εμπειρίες από στρατόπεδα συγκέντρωσης ή/και εξόντωσης (Χόρχε Σεμπρούν, Πρίμο Λέβι, Νταβίντ Ρουσέ, Αλεξάντερ Σολζενίτσιν, Βαρλαάμ Σαλάμοφ, και άλλοι πολλοί). Ορισμένες φορές μάλιστα, πιάνω τον εαυτό μου να αισθάνεται μια μικρή ικανοποίηση επειδή στα σχεδόν εξήντα χρόνια της επαγγελματικής διαδρομής μου έχω μεταφράσει στα ελληνικά και έργα συγγραφέων που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, κατήγγειλαν τον ολοκληρωτισμό, μαύρο ή κόκκινο. Νιώθω ότι μεταφράζοντας Oργουελ, Καίσλερ ή Μίλος, έχω συνεισφέρει κι εγώ ένα ελαχιστότατο πετραδάκι στην αντιπαράθεση με το πολυκέφαλο τέρας που λέγεται ολοκληρωτισμός, τέρας που ακόμα και στις μέρες μας κάθε άλλο παρά έχει εξοντωθεί οριστικά.
