Μια βεντάλια αισθητικού συμβολισμού και γλυπτικού διακόσμου, ένα νεύμα στο βάθος και στους νευρώνες του οικουμενικού ελληνισμού, το νέο βιβλίο της Μαρίας Στέφωση είναι η εξέλιξη της φωτογραφικής της έρευνας στα κανάλια μιας αναζήτησης στον ιστορικό χρόνο. Με τίτλο «Το τελευταίο ίχνος», το μεγάλου σχήματος λεύκωμα που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Εύνομος», οργανώνει το δημόσιο βλέμμα πάνω σε μύχιες εγγραφές της μνήμης σε ιστορικά κοιμητήρια. Ολα είναι συνδεδεμένα με προσωπικότητες του ελληνισμού.
«Μια ιδέα έρχεται σαν συνέχεια κάποιας παλαιότερης έρευνας, κάποιας άλλης ιστορικής αναζήτησης, κάτι που σε απασχολεί», λέει η Μαρία Στέφωση. «Κατά τη διάρκεια της μελέτης για την έκδοση του “Σχολείων εγκώμιον” συνάντησα στην έρευνά μου τους ανθρώπους του Διαφωτισμού, τους λόγιους του 19ου αιώνα καθώς και τους μεγάλους ευεργέτες. Ολοι γνωρίζουμε τα ονόματά τους, αλλά όχι πολλές πληροφορίες όπως: πού πέθαναν, πού βρίσκεται το ταφικό τους αποτύπωμα, πού μεγάλωσαν, πού πήγαν σχολείο, ποια ήταν η εκκλησία τους, σε ποια κοινότητα ανήκαν».
Διασπορά
Αναπτύσσοντας μια μεγάλη τροχιά στον χάρτη των ελληνικών τόπων και των ελληνικών κοινοτήτων του εξωτερικού, το ερευνητικό υλικό στο «Τελευταίο ίχνος» συμπυκνώνει και ταυτόχρονα εξακτινώνει διαδρομές από τον ελλαδικό κορμό (Αθήνα, Κέρκυρα, Σύρος, Ζάκυνθος, Ναύπλιο) έως τους πυρήνες των ελληνικών κοινοτήτων (Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Βουκουρέστι, Βιέννη, Βελιγράδι, Μόναχο, Λονδίνο). Το νήμα που ενώνει αυτό το οδοιπορικό είναι τα πρόσωπα. Οι ευεργέτες, οι εμψυχωτές, οι σκαπανείς.
«Ολοι αυτοί, πρόσωπα του Προεπαναστατικού Ελληνισμού, πρόσωπα του Αγώνα, πρόσωπα του ελληνισμού στο νεότερο ελληνικό κράτος και ευεργέτες. Ολα αυτά τα πρόσωπα αποτυπώνονται στο λεύκωμα με τον βίο τους, τις δράσεις τους, το έργο τους και το τελευταίο τους ίχνος». Κατά μία έννοια, η Μαρία Στέφωση ιχνηλατεί το αισθητικό και αισθητηριακό υπόβαθρο των ιστορικών κοιμητηρίων, ως κήπων γλυπτών, ως τόπων μνήμης. Σε αυτή τη διασπορά μαυσωλείων, προτομών, στηλών και γλυπτικών συμβολικών συνθέσεων, η Μαρία Στέφωση αποσπά το συγκινησιακό κοίτασμα και το αποδίδει ως σπάραγμα μιας θραυσματικής πλην ενιαίας εθνικής παρακαταθήκης. Οργανώνει βιογραφικά κεφάλαια, ανελκύει ιστορίες τόπων, ατμόσφαιρες κοινοτήτων.
«Αυτά τα τοπόσημα τα οποία είναι μνημεία, αρχιτεκτονικά ή μη συνδέονται με την εθνική μας ιστορία και λειτουργούν ως σύμβολα μιας εποχής, μιας κοινωνίας, μιας κοινότητας ενός έθνους», λέει η ίδια. Η φωτογραφική έρευνά της εντάσσεται μέσα στο πνεύμα των τελευταίων δεκαετιών που είδαν την ανάδειξη των ιστορικών ευρωπαϊκών κοιμητηρίων ως μέρους μιας κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς. Η Πολιτιστική Διαδρομή των Ευρωπαϊκών Κοιμητηρίων πιστοποιήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης το 2010. Η Ελλάδα εντάχθηκε στο δίκτυο το 2011 με το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών και έκτοτε έχουν συνδεθεί και άλλα ιστορικά κοιμητήρια (Ερμούπολη, Σκιάθος, Κηφισιά κ.ά.). Βεβαίως, τα ελληνικά ιστορικά κοιμητήρια ανά την επικράτεια χρήζουν άμεσης σωστικής φροντίδας και ανάδειξης του ιστορικού και γλυπτικού τους πλούτου. Υπάρχουν στην Ελλάδα κορυφαία και παλαιότατα κοιμητήρια σε αστικούς ιστούς (Αναστάσεως στον Πειραιά, Χαλκίδας, Λάρισας, Τρίπολης, Δράμας, και πλήθος άλλων, μικρών και μεγάλων).
Η φωτογραφική έρευνα της Μαρίας Στέφωση, σταθερά και επίμονα, στρέφει το βλέμμα μας σε όλες αυτές τις μισοφωτισμένες διαδρομές του ελληνισμού, αναδεικνύοντας ολόκληρα κεφάλαια της ιστορίας. Οπως είχε κάνει με τα εκπαιδευτικά ιδρύματα στην ακτίνα του οικουμενικού ελληνισμού, παρομοίως ιχνηλατεί τους σιωπηλούς κήπους της αιωνίας μνήμης, τις γλυπτοθήκες – προθήκες μέσα από την εμπειρία των ταξιδιωτικών οδοιπορικών, καταθέτοντας όχι μόνο αισθητικά άρτιες μαρτυρίες, αλλά και συνειδησιακά γόνιμες και βιωματικά ζώσες ανασκαφές στον ιστορικό χρόνο.
Βιογραφικό αποθετήριο
Ο μεγάλος κύκλος της ελληνικής διασποράς και του ελληνικού ευεργετισμού αποκαλύπτει στάσεις και διαδρομές αφανείς στο ευρύ κοινό. Γιατί, μαζί με τα ταφικά μνημεία οργανώνεται επί της ουσίας ένα βιογραφικό αποθετήριο ευεργετών, του Αρσάκη, του Βαλλιάνου, του Σίνα κ.ά., ηρώων και επιφανών μορφών που επέδρασαν στη συγκρότηση του ελληνικού κράτους. Ο αναγνώστης θα χαρεί τον αισθητικό πλούτο. Ιδίως των γλυπτών. Οπως γράφει στον πρόλογό της η ιστορικός και κριτικός τέχνης Κλέα Σογιουλτζόγλου, «η ταφική γλυπτική με την ιδιαίτερη μεταφυσική διάσταση ανέδειξε μεγάλους γλύπτες, εκφραστές του κλασικισμού και της εκκλησιαστικής παράδοσης, όπως οι αδελφοί Μαλακατέ, οι αδελφοί Φυτάλη, ο Γεώργιος Βρούτος, ο Δημήτριος Φιλιππότης, ο Λεωνίδας Δρόσης και τόσοι άλλοι οι οποίοι αναφέρονται διεξοδικά σε ξεχωριστή ενότητα του βιβλίου, ώστε να αναδειχθεί η αισθητική αξία της κοιμητηριακής τέχνης». Το βιβλίο είναι αποτέλεσμα μιας ομάδας που ενστερνίστηκε την ιδέα: «Ενας εμπνευσμένος χορηγός, ο Γεράσιμος Λειβαδάς, ένας καθηγητής συντήρησης λίθου, ο Ηλίας Νομπιλάκης και μια ιστορικός τέχνης, η εισηγήτρια του φωτογραφικού ιστορικού βιβλίου μνήμης “Το τελευταίο ίχνος”, πιστέψαμε με το ίδιο πάθος και ενθουσιασμό στην ιδέα της Μαρίας Στέφωση και την ακολουθήσαμε στο μαγικό της ταξίδι…».
Το βιβλίο χρηματοδοτήθηκε από την A & L Medical Supplies SA και διατίθεται στο βιβλιοπωλείο «Ευριπίδης στην Κηφισιά» (Κηφισίας 310).
