Η Δήμητρα και η κόρη της Περσεφόνη, η Βαυβώ της γονιμότητας και η Εκάτη της νεκρομαντείας, η αιώνια Γαία: αρχετυπικές θεότητες σε μια αέναη ακολουθία γέννησης και θανάτου.
Τα ίχνη της γυναικείας ταυτότητας διατρέχουν ένα μεγάλο μέρος της εικαστικής πορείας της Βάνας Ξένου. Τα γλυπτά της κατεργάζονται μυθολογικούς και φιλοσοφικούς δυϊσμούς, τους αρχαϊκούς συμβολισμούς της ιερής μητρότητας η οποία επαγρυπνεί για τα ανθρώπινα, άλλοτε μέσα στην ομορφιά της φύσης αυτού του κόσμου και άλλοτε στα σκοτάδια του Αδη.
Με αυτή την έννοια η επικείμενη μεγάλη αναδρομική παρουσίαση του έργου της Ξένου με τίτλο «Μυστήριο 15 Το Ανοιχτό Μουσείο» στο πλαίσιο του θεσμού «2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης», η οποία ανακοινώθηκε χθες, δημιουργεί την ιδανική συνθήκη για να ξανασυναντηθεί μια καλλιτέχνιδα-μύστις με τα κρυμμένα μυστικά ενός πολυσήμαντου τόπου. Επιπλέον, με αυτή την έκθεση-έρευνα ολοκληρώνεται η σχεδόν τριαντάχρονη μελέτη της εικαστικού για τα Ελευσίνια Μυστήρια.
Η Βάνα Ξένου, oμότιμη καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Μετσόβιου Πολυτεχνείου, γεννήθηκε στην Αθήνα το 1949, στη μετεμφυλιακή Ελλάδα που αναζητούσε τον εαυτό της στα ερείπια ενός σπουδαίου παρελθόντος, έχοντας όμως ανοιχτές τις πρόσφατες πληγές της. Η ανάμνηση από την πατρική επιχείρηση όπου έφθαναν κομμάτια από κατεδαφίσεις αθηναϊκών κτιρίων του 19ου αιώνα σαν θραύσματα από το σώμα της πόλης, αποτέλεσε για εκείνη την πρωταρχική παρόρμηση για να βυθιστεί στο παρελθόν με την πρόθεση να θεμελιώσει ένα διάλογο με το παρόν.
Με την τέχνη και κυρίως με τη ζωγραφική ξεκίνησε να ασχολείται σοβαρά από νωρίς χάρη στη διορατικότητα της μητέρας της. Η εντυπωσιακή πορεία της στο εξωτερικό και οι δεσμοί με τη Γαλλία ενισχύθηκαν αμέσως μετά τις σπουδές της στην ΑΣΚΤ Αθήνας (1968-1973), συνεχίζοντας στο Παρίσι και καταλήγοντας στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών όπου μάλιστα δίδαξε ως επισκέπτρια καθηγήτρια. Εκεί παρουσίασε μια πρώτη εκδοχή του έργου της για τα Ελευσίνια Μυστήρια.
«Εχει ειπωθεί πολύ σωστά ότι καθημερινά νιώθεις κάτω από τα ερείπιά της να βράζουν οι πηγές του μέλλοντος», έχει πει η ίδια η καλλιτέχνις για την Ελλάδα, θεμελιώνοντας την πεποίθησή της ότι με το έργο της εντρυφεί στην αρχαιολογία από τη μια πλευρά, ενώ ακουμπά στη σύγχρονη πραγματικότητα από την άλλη.
Το «Μυστήριο 15 Ανοιχτό Μουσείο» αποτελεί γέφυρα ανάμεσα στην ιστορία, στη μνήμη και στη σύγχρονη ταυτότητα της Ελευσίνας, οδηγώντας τον επισκέπτη σε ένα μυσταγωγικό ταξίδι. Πρόκειται για ένα σύνθετο καλλιτεχνικό εγχείρημα το οποίο συνδυάζει πρωτότυπη μεθοδολογία έρευνας και σύνθεσης αρχείου, εικαστικό έργο και ερευνητικές σχεδιαστικές προσεγγίσεις για τον δημόσιο χώρο. Το έργο επιχειρεί να αναδείξει τα πολλαπλά αφηγήματα της Ελευσίνας, καθιστώντας ορατές τις πηγές της ιστορικής, φυσικής και ανθρωπολογικής υπόστασης της πόλης. Παράλληλα, ενσωματώνει γραπτές και προφορικές αφηγήσεις, καθώς και απεικονίσεις, αναπαραστάσεις και χαρτογραφήσεις σχετικά με την πόλη στο «Αρχείο από την ευθραυστότητα της μνήμης στην ανάγκη της μαρτυρίας» σε συνδυασμό με πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες σχετικά με την Ελευσίνα.
Τα εγκαίνια της εμβληματικής έκθεσης θα πραγματοποιηθούν την Κυριακή 9 Φεβρουαρίου στον εργοστάσιο ΙΡΙΣ, ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα της βιομηχανικής αρχιτεκτονικής του Μεσοπολέμου στην Ελευσίνα.
