«Να αλλαχθή ή να απαλλειφθή από του 6ου στίχου του “Ο πατέρας μου ο Μπάτης… τρώνε βρώμικο ψωμί”. Επίσης μειοψηφούντος του κ. Γιουρούκου να αλλαχθούν ή απαλλειφθούν οι στίχοι “Ωσπου οι τροχιές μας συναντούνε τις βασικές σου τις Αρχές”».
Αυτή ήταν η απόφαση της πρωτοβάθμιας επιτροπής ελέγχου μουσικών τεμαχίων –ήτοι της επιτροπής λογοκρισίας– τον Οκτώβριο του 1972 για το «Ζεϊμπέκικο» του Διονύση Σαββόπουλου. Η επιτροπή δεν χορήγησε αρχικά άδεια κυκλοφορίας, διότι θεώρησε ότι το τραγούδι περιείχε ανατρεπτικά μηνύματα, ενώ ο Σαββόπουλος αρνήθηκε να αλλάξει τους στίχους.
Στην ίδια προθήκη της έκθεσης «1967-1974: Κουλτούρες σε αντιπαράθεση» στην οποία ξεναγείται η «Κ», μια επιστολή διαμαρτυρίας του Ελληνοαμερικανού παραγωγού του εμπορικού κινηματογράφου Τζέιμς Πάρις δηλώνει την ενόχλησή του για την απόφαση της Επιτροπής Ελέγχου Κινηματογραφικών ταινιών να απαγορεύσει την προβολή και δικής του ταινίας «Σατανάδες της Νύχτας» τον Απρίλιο του 1972.
Αυτά τα έγγραφα που προέρχονται από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους είναι μόνον δύο από τα πολλά και ποικίλα εκθέματα που παρουσιάζονται στο Μέγαρο Εϋνάρδου, στην έκθεση που διοργανώνει το Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης σε συνεργασία με τα ΓΑΚ και το Αρχείο της ΕΡΤ. Είναι ωστόσο δηλωτικά του πνεύματός της. Οπως μας λέει ο διευθυντής του ΜΙΕΤ, καθηγητής και συγγραφέας Κώστας Κωστής, «η παρούσα έκθεση τεκμηρίων και έργων τέχνης που δίνει την ευκαιρία στο Ιδρυμα να ανασκάψει στις συλλογές του, αποσκοπεί να παρουσιάσει τις πρακτικές, τις απόψεις και τις αισθητικές του χουντικού καθεστώτος σε σχέση και αντιπαραβολή με την εξέλιξη της δημοκρατικής σκέψης και του πολιτισμού στη διάρκεια της Επταετίας». Η έκθεση που εγκαινιάζεται σήμερα το απόγευμα, σε επιστημονική επιμέλεια του ιστορικού Τάσου Σακελλαρόπουλου, αποτελεί μέρος των εκδηλώσεων της φετινής επετείου της Μεταπολίτευσης, και δίνει την ευκαιρία να εντοπίσουμε και να κατανοήσουμε τις συνθήκες γέννησης της μεταπολιτευτικής Ελλάδας.
«Απέναντι στην αίσθηση διαρκούς ελέγχου, η σκέψη εναντιώνεται στη χυδαιότητα και την αυθαιρεσία», λέει ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος.
Ακολουθώντας το νήμα της επιμελητικής αφήγησης η ξενάγησή μας ξεκινάει μέσα στο φως της αστικής καθημερινότητας εκείνου του Απρίλη, ο οποίος υποχωρεί τρομοκρατημένος από τους πηχυαίους τίτλους των εφημερίδων για το πραξικόπημα. Ωστόσο η «άνοιξη» της δεκαετίας του 1960 που διακόπηκε βίαια από τους Συνταγματάρχες είχε ήδη επιφέρει μεγάλες ανατροπές στην κοινωνία, στη δημόσια τέχνη και στην αισθητική της χώρας. Μολονότι ο κύκλος της μεταπολεμικής περιόδου έκλεισε με τον χειρότερο τρόπο για την Ελλάδα, το φιλελεύθερο πνεύμα είχε μπολιάσει τους δημοκρατικούς πολίτες. «Ηταν εκείνοι που δεν ταυτίστηκαν με τον πολιτισμό της χούντας, ούτε καμάρωσαν τις γιορτές της ακόμη κι αν δεν ήρθαν άμεσα σε ρήξη μαζί της», σχολιάζει ο κ. Σακελλαρόπουλος. «Στα χρόνια της δικτατορίας το πλειοψηφικό δημοκρατικό κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας βίωνε την καθημερινότητα με τρόπο διττό», εξηγεί ο ιστορικός. «Από τη μια, η ζωή προχωρούσε με τους θεσμούς και τις κρατικές δομές υπό τον έλεγχο της χούντας, με το κράτος ως κυρίαρχη απειλή. Από την άλλη, απέναντι σε αυτή την αίσθηση διαρκούς ελέγχου, η σκέψη εναντιώνεται –σιωπηλά αλλά σταθερά– στη χυδαιότητα και την αυθαιρεσία».
Παρακολουθώντας λοιπόν τους παράλληλους βίους μιας Ελλάδας που επιμένει, μολονότι η ροή της δημοκρατικής καθημερινότητας έχει διακοπεί, κινούμαστε στις αίθουσες του Μεγάρου Εϋνάρδου βλέποντας μέσω των εκθεσιακών τεκμηρίων τις εξελίξεις στη ζωή και στην τέχνη. Η αφήγηση είναι χωρισμένη σε δύο περιόδους: την πρώτη, πολύ σκοτεινή, τετραετία (1967-1971) που περιλαμβάνει και την κουλτούρα της αντίστασης, και την πιο «ανοιχτή» περίοδο 1971-1973.
Η ασφυξία που επιβάλλει η χουντική προπαγάνδα, το φίμωμα κάθε αντίθετης φωνής έρχεται σε αντιπαράθεση με τις μικρές ή πιο μεγάλες ανάσες που έδωσε το τραγούδι, το θέατρο, η λογοτεχνία, ο κινηματογράφος. Είναι πολύ σημαντικό πως στην έκθεση έχει προβλεφθεί χώρος και για το γέλιο, αυτό το δημόσιο όπλο έμμεσης σύγκρουσης που πρόσφερε η τέχνη και η γελοιογραφία σε όσους αντετίθεντο στη βαρβαρότητα.
«1967-1974: Κουλτούρες σε αντιπαράθεση» έως τις 16 Απριλίου 2025.
