Τα αναζήτησε παντού: στις αγορές, στα μανάβικα, στα κρεοπωλεία και στα ψαράδικα. Τα αγόρασε από μάντρες και παλιατζίδικα, εκεί όπου κατέληγε η άχρηστη «χαρτούρα» των υπουργείων.
Με την επιμονή και το πάθος του για την ιστορία του 1821 και του νεότερου κράτους ο λογοτέχνης, ιστοριοδίφης, αρχειοδίφης και πρώιμος αρχειονόμος Γιάννης Βλαχογιάννης διέσωσε, τελικά, την αρχειακή μνήμη του έθνους λίγο πριν γίνει χαρτί περιτυλίγματος, χασαπόχαρτο ή «χωνί» για να πουλιούνται τα ψάρια.
Βρισκόμαστε στην Αθήνα στο τέλος του 19ου αιώνα. Εδώ έφτασε ο νεαρός από τη Ναύπακτο για να γίνει φοιτητής της Φιλοσοφικής Σχολής. Αναθρεμμένος από πολύ φτωχή οικογένεια προσφύγων του 1821 με καταγωγή από το Σούλι, ο Βλαχογιάννης είδε μάλλον τα πρώτα έγγραφα του Αγώνα στην πόλη όπου μεγάλωσε, όπως σχολιάζει στην «Κ» ο ιστορικός Νίκος Καραπιδάκης.
Ερχόμενος στην πρωτεύουσα άρχισε να αναζητάει ανάλογο υλικό φιλοδοξώντας να συντάξει μια νέα ελληνική ιστορία από την Τουρκοκρατία ώς την Επανάσταση του 1821. Το 1893 έγινε η εκποίηση των αρχείων του Ελεγκτικού Συνεδρίου στα οποία περιλαμβάνονταν Αρχεία του Αγώνος – όσα δεν είχαν αποσπαστεί και μεταφερθεί στη Βουλή των Ελλήνων το 1855. Ο Βλαχογιάννης κατάφερε να σώσει ένα μέρος τους από την καταστροφή θέτοντας εντέλει μέσω της συλλογής του τα θεμέλια των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ).
Φιλοδοξία του Γιάννη Βλαχογιάννη ήταν να συντάξει μια νέα ελληνική ιστορία – Τελικά κατάφερε να βάλει τα θεμέλια των Γενικών Αρχείων του Κράτους.
«Εχοντας αναπτύξει μια σχεδόν μυθολογική σχέση με την ιστορία, το λαϊκό στοιχείο και τους ήρωές του», όπως λέει ο κ. Καραπιδάκης, συμπλήρωσε το αρχείο του με επιπλέον υλικό βάζοντας τα θεμέλια για την ίδρυση μιας κρατικής υπηρεσίας που θα τελείωνε αμετάκλητα την κρατική αμέλεια περί αρχείων.
Ο φιλόλογος Αγγελος Παπακώστας, βοηθός του Βλαχογιάννη κατά τα τελευταία έτη της ζωής του (1941-1945), είχε γράψει: «Τα Αρχεία Βλαχογιάννη έχουν ένα ιδιότυπο και προσωπικό χαρακτήρα. Περιλαμβάνουν στοιχεία αρχειακά, δηλαδή έγγραφα δημόσια και ιδιωτικά και χειρόγραφα, που έχουν τον ίδιο χαρακτήρα. Συμπληρώνονται όμως και από αναρίθμητα προσωπικά στοιχεία, δηλαδή υλικό μελετών, που εσκόπευε αλλά δεν πρόλαβε να χρησιμοποιήσει, και εκατοντάδες χιλιάδες σχετικά δελτία».
Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους ιδρύθηκαν εντέλει το 1914 έπειτα από εισήγηση του Βλαχογιάννη στον Ελευθέριο Βενιζέλο, και με τις προτροπές του Σπυρίδωνα Λάμπρου. Ο Βενιζέλος διόρισε τον Βλαχογιάννη διευθυντή στη νεοσυσταθείσα υπηρεσία, θέση που διατήρησε μέχρι το 1937. Αργότερα, δώρισε στα Γενικά Αρχεία την πολύτιμη συλλογή του.
Η ίδρυση των ΓΑΚ πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα με μεγάλη καθυστέρηση σε σύγκριση με άλλα κράτη της Ευρώπης. Συστηματική παραγωγή εγγράφων για το μετέπειτα ελληνικό κράτος άρχισε με την κήρυξη της Επανάστασης του 1821, όταν δημιουργήθηκαν οι πρώτες κρατικές δομές.
Τα ΓΑΚ διοργανώνουν σήμερα το απόγευμα εκδήλωση-αφιέρωμα στον Βλαχογιάννη με ομιλητές τον πρόεδρο Εφορείας των ΓΑΚ Δημήτρη Π. Σωτηρόπουλο, τον Νίκο Καραπιδάκη, τ. πρόεδρο Εφορείας των ΓΑΚ και τον Αλέξη Πολίτη, μέλος της Εφορείας των ΓΑΚ. Βασικός σκοπός της εκδήλωσης, όπως λέει στην «Κ» ο κ. Σωτηρόπουλος, είναι να αναδειχθεί η πλήρης προσωπικότητα του Βλαχογιάννη που εμπεριέχει και τη λογοτεχνική πλευρά του: έναν νέο τρόπο αφήγησης μέσω της μυθιστορίας.
