Ποιος θα μπορούσε να φανταστεί ότι ένας επιτυχημένος δημοσιογράφος των New York Times είχε φτάσει το 1949 στην Αμερική ως δεκάχρονο αγόρι κατατρεγμένο από εμφύλιο σπαραγμό, ύστερα από ταξίδι 21 ημερών στη θάλασσα;
Καθώς το χωριό του, ο Λιας στην Ηπειρο, βρέθηκε ανάμεσα στα πυρά ενός καταστροφικού εμφυλίου πολέμου, ο Νίκος Γκατζογιάννης φυγαδεύτηκε νύχτα ξυπόλυτος. Πρωταγωνίστρια σε αυτό το εγχείρημα ήταν η μητέρα του Ελένη, η οποία έμεινε πίσω για να πληρώσει το τίμημα. Στο ταξίδι του με το πλοίο «Μαρίν Καρπ» για την Αμερική, ύστερα από την περιπετειώδη του έξοδο από την Ελλάδα, ο μικρός Νικόλας δεν κουβαλούσε τη σχολική του σάκα όπως τα περισσότερα παιδιά, κουβαλούσε όμως μνήμες μαρτυρικές, που ζητούσαν εξηγήσεις.
Το βιβλίο: Συγγραφέας και δημοσιογράφος πλέον στη Νέα Υόρκη, ο Νίκος Γκατζογιάννης αποφάσισε να αφιερώσει ζωτικό χρόνο αναζητώντας τις αλήθειες για όσα συνέβησαν στο χωριό του εκείνα τα ματωμένα χρόνια. Η ιστορία του αποτυπώθηκε από τον ίδιο σε ένα συγκλονιστικό βιβλίο, που κυκλοφόρησε πρώτα στην αγγλική γλώσσα το 1983, με τίτλο «Ελένη» και έγινε best seller. Η μητέρα, ως κεντρικό πρόσωπο, κουβαλάει το κύριο βάρος της ιστορίας. Η ίδια «δικάστηκε» από τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ) στην εσχάτη των ποινών. Τη στιγμή της εκτέλεσης η κραυγή της Ελένης «έκλεινε όλη τη θλίψη και τον πόνο του σύμπαντος», σχηματίζοντας δυο λέξεις: «Παιδιά μου!».
Η ταινία: Στη συνέχεια, με βάση το βιβλίο, γυρίστηκε ταινία από το CBS, με πρωταγωνιστές τους Κέιτ Νέλιγκαν και Τζον Μάλκοβιτς. Τα γυρίσματα έγιναν στην Ισπανία, ενώ η προβολή της απαγορεύτηκε στην Ελλάδα.
Η όπερα: Το ίδιο αυτό δράμα αποδόθηκε με ευφάνταστο τρόπο μέσω μιας δίπρακτης όπερας από τον διακεκριμένο συνθέτη Νέστορα Τέιλορ, όμως δεν είναι ευρέως γνωστό. Το λυρικό δράμα «Ελένη» είναι δομημένο για πλήρη ορχήστρα, αφηγητή, ένα εκτενές καστ λυρικών τραγουδιστών, μεικτή και παιδική χορωδία. Το λιμπρέτο στην αγγλική γλώσσα είναι του Φέργκους Κάρι. Η παγκόσμια πρεμιέρα στις 3 Δεκεμβρίου 2022, με 5 ακόμη soldout παραστάσεις έως τον Φεβρουάριο του 2022, πραγματοποιήθηκε στην Οπερα της Ερφούρτης στη Γερμανία, σε σκηνοθεσία Γκι Μονταβόν και μουσική διεύθυνση Μύρωνα Μιχαηλίδη, τέως γενικού διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
Οι κριτικές από τον τοπικό Τύπο και τα εγκυρότερα περιοδικά όπερας, όπως το Das Opernglas, ήταν διθυραμβικές: «Ο πλούτος των άμεσα απομνημονεύσιμων μελωδιών, που διαστίζονται κυρίως από ελληνικά μοτίβα, με εναλλαγές ρετσιτατίβων είναι εντυπωσιακός». […] «Η δίωρη παράσταση προσφέρει μια συγκινητική μαρτυρία της σύγχρονης Ιστορίας του 20ού αιώνα, με αναφορές και στο παρόν». […] «Θεαματικές εικόνες, γεμάτες ένταση». […] «Μια όπερα που αξίζει να φιλοξενηθεί και σε άλλες σκηνές». […] «Το κοινό ήταν εξαιρετικά ενθουσιώδες».
«Από την εκλεκτικιστική γραφίδα του Τέιλορ προέκυψε μία ιδιαίτερα σαγηνευτική, συχνά εξπρεσιονιστική νεορομαντική παρτιτούρα με πλούσια ηχοχρωματική παλέτα», γράφει στο «Αθηνόραμα» ο Ευτύχιος Χωριατάκης (19.1.2024). Μιλάει επίσης για «ώσμωση μιας ευρύτατης γκάμας πολυστυλιστικών ρευμάτων: φολκλορικά στοιχεία, εκκλησιαστικοί ύμνοι, ηπειρώτικα πολυφωνικά μοιρολόγια που αρθρώθηκαν θαυμάσια με επιρροές από αλεατορική, μινιμαλιστική και κινηματογραφική μουσική, ακόμη και από μιούζικαλ. Η “Ελένη” αποτελεί, μετά τη “Φόνισσα” του Κουμεντάκη, τη σημαντικότερη όπερα Ελληνα συνθέτη στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα που διανύουμε».
Είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς, πώς μια τόσο ζωντανή ελληνική δημιουργία δεν έχει παρουσιαστεί ακόμη στην Ελλάδα.
Είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς πώς μια τόσο ζωντανή ελληνική δημιουργία δεν έχει παρουσιαστεί ακόμη στην Ελλάδα, όταν μάλιστα αποτελεί την πρώτη όπερα που παίζεται με επιτυχία στο εξωτερικό μετά το «Δαχτυλίδι της μάνας» του Καλομοίρη.
Ο συνθέτης: Ο Νέστωρ Τέιλορ αφηγείται πώς έπιασε τον σφυγμό για τη σύνθεση της όπερας «Ελένη». «Δέχτηκα μια αρχική πρόσκληση από τον Πίτερ Τιμπόρις, της MidAM Productions για το Carnegie Hall, η οποία τελικά ματαιώθηκε λόγω κορωνοϊού. Ο Τιμπόρις με διαβεβαίωσε ότι το σκεπτικό του λυρικού δράματος είναι να μεταφέρει ένα ελπιδοφόρο μήνυμα αγάπης και αλτρουισμού με επίκεντρο τη θυσία της μάνας για τα παιδιά της. Αυτός είναι και ο λόγος που οι χαρακτήρες δεν αναφέρονται ονομαστικά. Η εξέχουσα θέση της μητρικής προστασίας και ευαλωτότητας, μαζί με την τραυματική εμπειρία του συγγραφέα, κουβαλούν ένα βαρύ συναισθηματικό φορτίο. Ολα αυτά έπρεπε να εκφραστούν ως μουσική και να μετουσιωθούν σε συναίσθημα με πανανθρώπινη απήχηση, όχι μεροληπτικό».
Ο πολιτισμός: Μήπως τελικά η όπερα «Ελένη» ενσαρκώνει τον πόνο όλων αυτών των μανάδων από άκρη σε άκρη της Γης; Πρωταρχικά είναι η ιστορία ενός δικού μας τραύματος, που λογικά έπρεπε να έχει επουλωθεί προ καιρού. To λυρικό δράμα μπορεί να λειτουργήσει σαν καθρέφτης των δικών μας εμπειριών προσκαλώντας μας να εξερευνήσουμε τα βάθη των συναισθημάτων μας και να αντιμετωπίσουμε τις πολυσήμαντες, και συχνά αντιφατικές, διαστάσεις του ανθρώπινου πνεύματος. Η μουσικοδραματική απόδοση του Τέιλορ απηχεί ένα πνεύμα κάθαρσης και συμφιλίωσης, σαν αρχαία ελληνική τραγωδία, ενώ το ανθρωπιστικό της μήνυμα είναι πιο επίκαιρο από ποτέ.
Σήμερα, καθώς συνεχίζονται οι συγκρούσεις στη Γάζα και την Ουκρανία, υπάρχει βαθύτερη ανησυχία για το τραύμα που μπορεί να έρθει αργότερα. Στο Σουδάν 24 εκατομμύρια παιδιά κινδυνεύουν από γενοκτονία και τα φτωχότερα να στρατευτούν.
Παντού υπάρχει μια Ελένη που βάζει το σώμα της μπροστά για να σώσει τα παιδιά της. Για όλες αυτές τις μητέρες η όπερα «Ελένη» του Νέστορα Τέιλορ απηχεί ένα οικουμενικό μήνυμα ανιδιοτελούς αγάπης. Στις 13 Ιουνίου 2026 η «Ελένη» θα ανεβεί στην Οπερα του Νιου Τζέρσεϊ.
Η κ. Φωτεινή Μαλτέζου είναι φυσικός, γεωφυσικός (Ph.D.), δημοσιογράφος και συγγραφέας.
