«Παρθένω Σικινίω Οδυσσέας Ελύτης ανέθηκε». Αφιερώσεις, όπως αυτή του νομπελίστα ποιητή, στο υπέρθυρο της Παναγιάς Παντοχαράς στη Σίκινο. Κέραμοι και ακροκέραμοι που στολίζουν τρούλους σε ξωκκλήσια – προσφορά πιστών να αγοράσουν ένα κεραμίδι στον Παράδεισο. Μπουκάλια με σφραγισμένες παρακλήσεις που πλέουν στη θάλασσα με… προορισμό τον Ταξιάρχη Μιχαήλ του Πανορμίτη Σύμης. Σκούπες με πολύχρωμες κορδέλες για τον ίδιο αρχάγγελο να σκουπίσει τις αρρώστιες των πιστών. Ζεύγη εμφαδών (παντόφλες) για τον Αγιο Διονύσιο της Ζακύνθου, μπάσματα (κεντημένες παντόφλες) για τον Αγιο Σπυρίδωνα της Κέρκυρας, σιδερένια παπούτσια στον ταξιάρχη Μιχαήλ του Μανταμάδου Λέσβου. Μαντίλια στον πανύψηλο βράχο των Μετεώρων κάτω από το Καστράκι των Μετεώρων που ανεβάζουν αναρριχητές ανήμερα του Αγίου Γεωργίου.
Δεν υπάρχει μοναστήρι, εκκλησία και ξωκκλήσι που να μην έχει έστω και ένα τάμα. Χιλιάδες μικρά αντικείμενα από χαλκό, ασήμι, σπάνια χρυσό, ακόμα και από ταπεινή λαμαρίνα στολίζουν εικόνες σε όλη την επικράτεια: εγχάρακτες ανθρώπινες μορφές (άνδρες και γυναίκες, βρέφη και παιδιά). Ανάγλυφα πάσχοντα μέλη και όργανα του σώματος (πόδια, χέρια, πάγκρεας, στομάχι, γεννητικά όργανα ανδρών και γυναικών κυρίως στα νησιά για να γιάνουν από τη σύφιλη που κουβαλούσαν οι ναυτικοί επιστρέφοντας από τα ταξίδια σε μέρη ξωτικά). Σπίτια, ζώα, μέσα μεταφοράς, εργαλεία, διπλώματα, βιβλία, επιστολές, ό,τι δηλαδή σχετίζεται με περιουσιακά στοιχεία, την κοινωνική καταξίωση και την επαγγελματική σταδιοδρομία χαράσσεται και τάζεται για το θαύμα.
Τα «Ασημόπαιδα»
Ηταν το 1909 πριν από 113 χρόνια όταν είδε το φως της δημοσιότητας η πρώτη επιστημονική μελέτη των νεοελληνικών ταμάτων από τον καθηγητή Κ. Ρωμαίο για τα «Ασημόπαιδα» – τα ανθρωπόμορφα αντικείμενα λατρείας που δεν έχουν καμία σχέση με την τέχνη. Μια σύγχρονη έρευνα ωστόσο επανεξετάζει την πανάρχαια αυτή τελετουργική πράξη λαών και πολιτισμών ως «έργα αλήθειας και κατάθεσης ψυχής». Την εξιστορεί η έκθεση «Τάματα: Σώμα πάσχον, ψυχή αλγούσα» με αναθηματικά αντικείμενα ικεσίας και προσφοράς από τη συλλογή ταμάτων της συλλέκτριας Λόλας Νταϊφά. Εκτίθεται για πρώτη φορά στην Αγιορείτικη Εστία Θεσσαλονίκης με την επιστημονική έρευνα και επιμέλεια του αρχαιολόγου-ιστορικού Παναγιώτη Καμπάνη, ο οποίος μελετά εδώ και χρόνια τα αναθηματικά αντικείμενα. Πάνω από 1.000 τάματα κυρίως του ελληνορθόδοξου κόσμου αλλά και των καθολικών χριστιανών του ελλαδικού χώρου, χρονολογημένα από τις αρχές του 19ου αιώνα έως και τα μέσα του 20ού αιώνα, περιλαμβάνει η συλλογή της κ. Λόλας Νταϊφά. Βγαίνει για πρώτη φορά από το σπίτι της σε έναν εκθεσιακό χώρο όπου αποκτά «άλλη σημασία, άλλη διάσταση», όπως λέει η ίδια. Ξεκίνησε τη συλλογή της έχοντας δει «το γελαστό αλλά και το σκληρό πρόσωπο της ζωής», τα περισσότερα με αγορές από ναούς που τα εκποιούσαν για να ενισχύσουν συσσίτια. Ορισμένα αποτελούν εξαίρετα δείγματα της νεοελληνικής αργυροχοΐας αλλά και πολύτιμη πηγή για κοινωνιολογικές και ιστορικές μελέτες. Να ήταν άραγε η μάνα ή η σύζυγος που αφιέρωσε το ασημένιο τάμα για τον στρατιώτη «Κ. Κουτσούκο», τυφεκιοφόρο του πεζικού στους βαλκανικούς πολέμους, ο οποίος, όπως δηλώνει επιγραφή που πλαισιώνει τη μορφή, υπηρετούσε στο 567ο τάμα της 10ης μεραρχίας, στο οχυρό Ρούπελ, στο Σιδηρόκαστρο Σερρών όπου μετακινήθηκε το 1913 και παραμένει έως σήμερα. Ποιο ανθρώπινο δράμα κρύβει το ασημένιο τάμα με ανάγλυφη παράσταση του πίνακα «χέρια που προσεύχονται» του Γερμανού καλλιτέχνη της αναγέννησης Αλμπρεχτ Ντύρερ (1471-1528) με την επιγραφή «CE IKETEYΩ».
«Αυτά τα μικρά αντικείμενα, προσευχή, επίκληση στο Θείο και ευχαριστίας έχουν να κάνουν με βαθιά συναισθήματα», λέει η συλλέκτρια. «Συλλέγοντας τάματα, μαζεύω ανθρώπινες ιστορίες πόνου ή χαράς: η υπέρτατη προσευχή για υγεία, κάθε λογής πλεούμενο που αναμετριέται με τα κέφια του Ποσειδώνα (ανάμεσά τους το θωρηκτό “Ελλη”), το φασκιωμένο βρέφος, τα ζώα του αγρότη που εξασφαλίζουν την επιβίωση της οικογένειας, το σπίτι ως καταφύγιο και ορμητήριο, το βιβλίο για τις εξετάσεις, το πολυπόθητο δίπλωμα».
Η χρήση τους χάνεται στον χρόνο και στον χώρο σε διάφορες θρησκείες, μας πληροφορεί η έκθεση. Το πιο εμβληματικό ίσως αφιέρωμα του αρχαίου κόσμου ήταν ο Δούρειος Ιππος. Το ιερό αντικείμενο με την επιγραφή «Ελληνες Αθηνά χαριστήριον», δώρο από τους Ελληνες για τους ευκολόπιστους Τρώες χτύπησε στο ευαίσθητο θρησκευτικό συναίσθημα. Αν και η αφιερωματική θρησκεία γεννήθηκε στην Εγγύς Ανατολή, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στην Ελλάδα. Οι αρχαίοι Ελληνες προέβαιναν σε παντός είδους αφιερώματα και προσφορές. Ζώα προς θυσία, στήλες, διάφορα πολύτιμα αντικείμενα ή ομοιώματα πασχόντων μελών του σώματος δεν διαφέρουν πολύ από τα σύγχρονα.
«Νομοθέτης στα έθιμα»
Η ειδωλολατρική καταγωγή των αναθημάτων δεν στάθηκε εμπόδιο στη χριστιανική τους μεταμόρφωση. Παρά τον αρχικό πόλεμο της Εκκλησίας, μερικά από αυτά διατηρήθηκαν στη θρησκευτική συνείδηση των ανθρώπων. «Στα έθιμα ο λαός είναι ο μεγάλος νομοθέτης…». Μέσα στους αιώνες ναοί και μοναστήρια όλου του χριστιανικού κόσμου γέμιζαν αναθήματα. Χρυσός, ασήμι ή κράματα του χαλκού ανακυκλώνονταν στα καμίνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας – μια προκλητική πολυτέλεια που έβρισκε αντίθετους τους πατέρες της Εκκλησίας. «Ου γαρ χρυσοχοείον, ουδέ αργυροκοπείον έστιν η εκκλησία, αλλά πανήγυρις αγγέλων…» έγραφε ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος.
Τα αναθηματικά αντικείμενα δεν αποτελούν μόνο μια πράξη πιστών του ορθόδοξου κόσμου. Στις καθολικές θρησκευτικές κοινότητες, και ειδικά στο Μεξικό είναι τα milagros (ισπανικά θαύματα) ή ex-votos (λατινικά: εξ όρκων) και πιο γνωστά οι φλεγόμενες καρδιές της Θεοτόκου που συμβολίζουν τη χριστιανική ευσπλαχνία. Διακοσμημένες με γιρλάντες από λουλούδια και σταυρούς φέρουν στο κέντρο μονογράμματα όπως AM (Ave Maria), PGR (Per gracia, δηλαδή με χάρη).
«Αυτά τα μικρά αντι- κείμενα, προσευχή, επίκληση στο Θείο και ευχαριστίας, έχουν να κάνουν με βαθιά συναισθήματα», λέει η συλλέκτρια Λόλα Νταϊφά.
«Πού διαφέρουν;» ρωτήσαμε τον δρα Παναγιώτη Καμπάνη, συγγραφέα του υπό έκδοση καταλόγου των ταμάτων της Συλλογής της Λόλας Νταϊφά. «Στην κατασκευή και στη διακόσμηση. Θεματικά είναι ίδια. Ο,τι απασχολεί τον ορθόδοξο χριστιανό απασχολεί και όλους τους λαούς του κόσμου. Οπως λέει ο πάνσοφος λαός, «εκεί που βρίσκεται ο πόνος, εκεί πάει και κάθεται η ψυχή».
– Τα τάματα αντιπροσωπεύουν την ευτελή όψη της θρησκείας;
– Μπορεί, γιατί πρόκειται για μια ιερή δοσοληψία. Οι άνθρωποι ζητούν τη σωτηρία μέσω μιας εκούσιας προσφοράς, την οποία καθορίζουν οι ίδιοι. Επιζητούν να εξουσιάσουν το αβέβαιο μέλλον μέσω ενός «πάντοτε…» που οι ίδιοι επιβάλλουν. Ωστόσο κάθε ένα από αυτά, μεγάλο ή μικρό, μαρτυρεί μια προσωπική ιστορία αγωνίας, ελπίδας, ικεσίας και εκπλήρωσης, μια εκδήλωση προσωπικής λατρείας. Στο υπόβαθρο όμως των ταμάτων, δεν βρίσκεται η λογική αλλά η πίστη.
– Τάματα σημαίνουν και θαύματα;
– Το τάμα ακολουθεί του θαύματος. Δεν προηγείται. Ο πιστός περιμένει πρώτα το θαύμα ή την ικανοποίηση του αιτήματος και μετά αφιερώνει. Και παρόλο που θέλει να πιστεύει ότι σε αυτή την ιερή δοσοληψία με τους αγίους έχει το πάνω χέρι υποστηρίζοντας αυτάρεσκα «κι ο άγιος φοβέρα θέλει», ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης προειδοποιεί για το αντίθετο. Αν αναλογιστούμε τις χιλιάδες ταμάτων που σώζονται στις μονές, στις εκκλησίες και στις συλλογές, τότε μιλάμε για χιλιάδες θαυμάτων.
Τη συλλογή πλαισιώνουν εικαστικές δημιουργίες εμπνευσμένες από τα τάματα σύγχρονων καλλιτεχνών (Θ. Γαλιγαλίδη, Φ. Γκούντρα, Εύης Δημολαΐδου, M. Harman, Μ. Καμπάνη, Κ. Καρακίτσου Μ. Κομπατσιάρη, Γ. Κόρδη, Αλ. Κυραρίνη, Β. Μόραλη, Θ. Παπαγιάννη, Σ. Παπαγιάννη, Γ. Πολύμερου, Αρ. Στοΐδη). Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 30 Σεπτεμβρίου.
