Εντγκάρ Μορέν
«Ο Βιντάλ και οι δικοί του. Από τη Θεσσαλονίκη στο Παρίσι»
εκδόσεις Επίκεντρο
Σελ. 470, Τιμή: 19 ευρώ
Οπως φανερώνει και ο υπότιτλος του βιβλίου, κεντρικός άξονας είναι μια μετακίνηση στον χώρο και τον χρόνο, το χρονικό μιας αιφνίδιας μετοίκησης. Ο Βιντάλ δεν είναι άλλος από τον πατέρα του Γάλλου στοχαστή, φιλόσοφου και πολιτικού Εντγκάρ Μορέν, και τη ζωή του μας αφηγείται, σχεδόν σαν παραμύθι, ο διάσημος γιoς του. Ο Βιντάλ Ναχούμ γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19ου αι., στους κόλπους μιας ισχυρής σεφαρδίτικης οικογένειας, που είχε εγκατασταθεί στην πόλη γύρω στο 1830 και κατοικούσε έως και το 1919 σε μια διώροφη έπαυλη στη συνοικία των Εξοχών, κοντά στη σημερινή λεωφόρο Βασ. Ολγας. Ως «δικοί του» λογαριάζεται, από τον συγγραφέα-γιo, η ευρύτερη εβραϊκή οικογένεια, προερχόμενη από το Λιβόρνο της Ιταλίας, που δραστηριοποιήθηκε επιχειρηματικά, για πάνω από 200 χρόνια, σε ολόκληρο το ευρωπαϊκό τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Ο Μορέν, αν και γεννημένος στη Γαλλία, αισθάνθηκε την ανάγκη να αποτίσει φόρο τιμής στη σεφαρδίτικη κοινότητα των προπατόρων του, στην πολυεθνική Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ού αιώνα. Αναλαμβάνει λοιπόν το δύσκολο έργο, με κεντρικό ήρωα τον πολυτεχνίτη πατέρα του, να επιστρέψει νοερά στη Μακεδονία του 1890 και να ξεκινήσει μια πρωτότυπη ξενάγηση στον κόσμο του Βιντάλ Ναχούμ. Τα χρόνια της νεότητας του Βιντάλ έχουν για το ελληνικό κοινό και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, καθώς αυτός ανδρώνεται στον εμπορικό ιστό της Θεσσαλονίκης, στο ιστορικό της κέντρο, το οποίο δεν θα πληγεί τόσο από τις «παρενέργειες» του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όσο από τη γιγαντιαία πυρκαγιά του 1917, που θα το καταστρέψει ολοσχερώς. Μετά το τέλος του πολέμου ο διαμελισμός της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας και η εγκατάλειψη των παλιών εμπορικών δρόμων αναγκάζουν πολλούς σεφαρδίτες της Μακεδονίας να μεταναστεύσουν στη Γαλλία. Πρώτος τόπος εγκατάστασης η Μασσαλία, λιμάνι της Μεσογείου που διατηρεί στενούς δεσμούς με τη Θεσσαλονίκη. Την επόμενη δεκαετία ακολουθεί η μετεγκατάσταση στο Παρίσι, στην καρδιά της αγοράς, όπου σιγά σιγά σχηματίζεται μια γειτονιά Σαλονικιών εμπόρων με αξιοθαύμαστη κοινωνική και οικονομική δραστηριότητα.
Η ανέμελη ζωή που αρχίζουν να απολαμβάνουν στο Παρίσι του Μεσοπολέμου «ο Βιντάλ και οι δικοί του», διακόπτεται βίαια από τη γερμανική εισβολή. Οι διώξεις εις βάρος των Εβραίων που θα ξεκινήσουν από το 1942, θα αναγκάσουν πολλούς σεφαρδίτες να μετακινηθούν προς τον Νότο, την Τουλούζη, τη Νίκαια, ακόμη και την Ιταλία, όπου τα αντισημιτικά μέτρα δεν εφαρμόζονται με ιδιαίτερη ζέση. Κάποιοι από τον στενό πυρήνα της οικογένειας θα οδηγηθούν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, απ’ όπου δεν θα γυρίσουν. Οι περισσότεροι, ευτυχώς, θα κρυφτούν σε σπίτια Γάλλων αντιστασιακών.
Η αυγή του μεταπολεμικού κόσμου θα βρει τον Βιντάλ καταπονημένο, χρεωμένο, μα αισιόδοξο. Μοναδικό καίριο πλήγμα στον ψυχισμό του, η είδηση για τον αφανισμό της εβραϊκής κοινότητας της γενέθλιας πόλης του, της αγαπημένης Θεσσαλονίκης. Μάταια αναζητεί επιζώντες συγγενείς, μέσω του Ερυθρού Σταυρού ή των εβραϊκών οργανώσεων. Οταν επισκέπτεται την πόλη τη δεκαετία του ’70 τρόμαξε, όπως εξομολογείται, να την αναγνωρίσει. Η συνειδητοποίηση πως η καταστροφή της ρίζας του είναι οριστική, θα σημάνει ίσως και την αρχή του δικού του τέλους.
