“Η Θεσσαλονίκη είναι η μόνη, πλέον, “βυζαντινή πόλη” σ΄ όλη την
Ευρώπη. Ίσως και σε όλο τον κόσμο. Η μόνη “πόλη-βυζαντινό μουσείο”
που διαθέτει ακόμη αυτό το στοιχείο διαχρονίας του Βυζαντίου σε
όλες τις περιόδους του (πρωτοβυζαντινά -μεταβυζαντινά χρόνια) με
“δείγματα” από όλες τις εκφάνσεις του (ιστορία, αρχιτεκτονική,
θρησκεία, καθημερινή ζωή). Η καταστροφή των ευρημάτων στο σταθμό
του μετρό θα αποτελέσει, αν τελικά γίνει, μια σημαντική λεηλασία
του παρελθόντος – αλλά και του παρόντος της πόλης. Η αξιοποίηση, η
ανάδειξη και προβολή των συγκλονιστικών αυτών ευρημάτων είναι
επένδυση και για το σήμερα, αλλά κυρίως για το αύριο της
Θεσσαλονίκης”.
Ο Πάολο Οντορίκο βρίσκεται για 40η συνεχή χρονιά στη Θεσσαλονίκη,
ενώ επισκέφθηκε την πόλη για πρώτη φορά ως 20χρονος φοιτητής. Ο
Οντορίκο είναι διευθυντής του Κέντρου Βυζαντινών και νεοελληνικών
σπουδών της Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales του
Παρισιού.
Λάτρης του Βυζαντίου, της νεότερης Ελλάδας αλλά και της Ελληνίδας
συζύγου του, είναι υπεύθυνος φέτος, για πέμπτη συνεχή χρονιά, του
Θερινού Πανεπιστημίου Βυζαντινών Σπουδών. Το Θερινό Πανεπιστήμιο
πραγματοποιείται στη Θεσσαλονίκη με τη συμμετοχή 40 υποτρόφων από
όλο τον κόσμο. Οι υπότροφοι θεωρούνται οι σημαντικότεροι ίσως
πρεσβευτές των βυζαντινών σπουδών, ευρημάτων, της ίδιας της
βυζαντινής πόλης, της Θεσσαλονίκης, σε όλο τον κόσμο. Οι υπότροφοι
προέρχονται από τη Χιλή, την Ιαπωνία, την Εσθονία, την Κύπρο, την
Κολομβία, την Ουγγαρία, τη Ρωσία, το Βέλγιο, την Ιταλία, την
Ισπανία κ.α.
Τα μαθήματα, στο δεκαπενθήμερο θερινό κύκλο τους που
πραγματοποιείται φέτος καθημερινά στο αμφιθέατρο του Μουσείου
Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης γίνονται στην αγγλική και
γαλλική γλώσσα. Παρόλα αυτά, όλοι εκ των 40 μεταπτυχιακών υποτρόφων
είναι ελληνόφωνοι.
-Γιατί το Βυζάντιο ;
Στην ερώτηση που έγινε αφορμή για το ομώνυμο βιβλίο της Ελληνίδας
βυζαντινολόγου, Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, ο Οντορίκο δηλώνει πως
δυσκολεύεται να απαντήσει με λίγα λόγια.
Σε ό,τι αφορά στην επιλογή του εξηγεί πως επέλεξε «το Βυζάντιο
γιατί ήταν για μένα η συνέχεια των κλασσικών σπουδών. Γιατί νομίζω
– και ευελπιστώ- πως δεν είναι πλέον ο καταραμένος αλλά ο
ευλογημένος κόσμος της ιστορίας. Τον 18ο αιώνα ήταν καταραμένο το
Βυζάντιο γιατί επικρατούσε το δίπολο Δύση=Αναγέννηση και Ανατολή
(Βυζάντιο)=σκοταδισμός. Ο χαρακτηρισμός παρέμεινε και τον 19ο αιώνα
καθώς επικράτησε το άλλο δίπολο: αυτοκρατορίες – γέννηση του
εθνικισμού. Σήμερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν τα ανεξάρτητα
κράτη-έθνη που διατηρούν τα στοιχεία και τον πολιτισμό τους ενώ
ταυτόχρονα μετέχουν σε ένα ευρύτερο πολιτικό-οικονομικό σύστημα. Σε
αυτό το πλαίσιο, το Βυζάντιο μπορεί να αποτελέσει ένα πρότυπο
λειτουργίας αυτού του συστήματος. Για αυτό το λόγο, το Βυζάντιο
λαμβάνει μια νέα διάσταση ακόμη και στο επίπεδο των Ιστορικών
Σπουδών. Για μένα, το Βυζάντιο είναι πεδίο άσκησης του νου στη
μελέτη εν γένει των πολιτισμών ανά τους αιώνες. Το Βυζάντιο είναι
το μέσο για τη διαμόρφωση του τρόπου σκέψης και σε κάθε περίπτωση
είναι το πλέον κοντινό -και αντίπαλο συνάμα- με την Ευρώπη».
Συνεχίζει λέγοντας πως «ο κόσμος στο Βυζάντιο ζούσε μέσα από μια
αναπαράσταση. Όταν ο βυζαντινός θέλει να εκφράσει τα συναισθήματά
του καταφεύγει στη μίμηση των αρχαίων, δια μέσου της
ιστοριογραφίας. Υπάρχει λοιπόν ένας διχασμός ανάμεσα στην
πραγματικότητα και την αναπαράσταση της. Από την άλλη υπήρχε η
επεκτατική πολιτική της δύσης προς τα εδάφη του Βυζαντίου και εξ
αυτής η αρνητική απεικόνισή του, η προβολή της αναξιότητάς του. Δεν
φταίνε τα ίδια τα Βυζαντινά κείμενα. Φταίνε τα γυαλιά που μας
φόρεσαν για να τα διαβάσουμε. Τι άλλο, εξάλλου, είναι το Βυζάντιο,
η Ανατολή γενικότερα; Μια άλλη Δύση της εποχής. Διαφορετική όχι επί
της ουσίας αλλά επί της εικόνας».
Επαναφέρει μόνος του τη συζήτηση στη “Μέση οδό” της βυζαντινής
Θεσσαλονίκης, στο εντυπωσιακό εύρημα της ανασκαφής στο κέντρο της
πόλης για το σταθμό του υπό διάνοιξη μετρό (σταθμός Βενιζέλου).
“Είναι εντυπωσιακό, απόλυτα ζωντανό, εύρημα που σου κόβει την
ανάσα, το απόσπασμα πόλης που εντοπίστηκε. Κατεβαίνεις λίγα μέτρα
κι είναι σαν να μπαίνεις στη μηχανή του χρόνου. Είναι δείγμα της
απόλυτης βυζαντινής διαχρονίας της πόλης” λέει δηλώνει. Συμπληρώνει
πως «πρέπει να ζήσει η σύγχρονη πόλη, πρέπει να ολοκληρωθεί το έργο
του μετρό για την μετακίνηση των κατοίκων, πρέπει να ολοκληρωθεί η
επένδυση αλλά όχι έτσι. Είναι η Πομπηία σας. Αν δεν μπορείτε να το
κατανοήσετε επιστημονικά, δείτε το ως μακροπρόθεσμη οικονομική
επένδυση. Σώστε το σταυροδρόμι για να το διαφημίζετε ως τουριστικό
προϊόν, ένα απτό επιστημονικό δεδομένο για τη μελέτη της ιστορίας,
της αρχιτεκτονικής του Βυζαντίου». Συνέχισε υπογραμμίζοντας πως η
Θεσσαλονίκη είναι το ιδανικό, ίσως ακόμα και το μοναδικό απτό
δείγμα του Βυζαντίου σε όλο τον κόσμο. Για όσους θα διαφωνήσουν
μαζί του συμπληρώνει πως «ναι, είναι και η Κωνσταντινούπολη αλλά κι
εκεί πρόλαβαν και έγιναν καταστροφές». Η συζήτηση έληξε με τον
Οντορίκο να δηλώνει πως «στην Ελλάδα, στη Θεσσαλονίκη ειδικά, το
Βυζάντιο είναι “εθνική υπόθεση”. Καταλάβετέ το».
*Υπαίθριο – υπόγειο (στο χώρο όπου εντοπίστηκε το εντυπωσιακό τμήμα
της “Μέσης οδού”) μάθημα- παράσταση διαμαρτυρίας θα
πραγματοποιήσουν την Πέμπτη το πρωί (από τις 11 π.μ) οι
μεταπτυχιακοί φοιτητές και διδάσκοντες του Θερινού Πανεπιστημίου
Βυζαντινολογίας που διοργανώνεται στη Θεσσαλονίκη υπό τη διεύθυνση
του καθηγητή Paolo Odorico.
