ΕΡΕΥΝΑ. «Πρόκειται για μια πρωτοποριακή δουλειά που έγινε με αγάπη», τόνισε εμφανώς συγκινημένη η σμυρναίικης καταγωγής Μουσουλμάνα Leyla Neyzi, αναφερόμενη στο ντοκιμαντέρ της Μαρίας Ηλιού «Σμύρνη, η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης 1900-1922», και στην έκθεση του αντίστοιχου φωτογραφικού υλικού που εγκαινιάζεται απόψε στο Μουσείο Μπενάκη. «Μια δουλειά που αφουγκράζεται φωνές κι από τις δύο όχθες του Αιγαίου, συνδυάζοντας το έργο των κοινωνικών ιστορικών και των ιστορικών του πολιτισμού», συμπλήρωσε μιλώντας κατά τη χθεσινή συνέντευξη Τύπου στο Μπενάκη της οδού Κουμπάρη. Η Neyzi προσθέτει τη φωνή των μουσουλμανικών οικογενειών που παρέμειναν στη Σμύρνη μετά την καταστροφή, στην αντίστοιχη ελληνική και αρμενική μαρτυρία.
Η νέα εργώδης δουλειά της Μαρίας Ηλιού μετά το εξαίρετο ντοκιμαντέρ για την ελληνική μετανάστευση στις ΗΠΑ «Το ταξίδι. Το ελληνικό όνειρο στην Αμερική», ανασυστήνει την κοσμοπολίτικη αρχοντιά αυτής της περίλαμπρης ελληνικής πόλης της οθωμανικής αυτοκρατορίας με τη βαθιά ευρωπαϊκή κουλτούρα. Σκιαγραφεί -μέσω της ανάδειξης των προσωπικών «μικρών ιστοριών» εντός του μεγάλου ιστορικού πλαισίου- την αρμονική συμβίωση μιας πανσπερμίας εθνοτήτων (Ελλήνων, Τούρκων, Αρμενίων, Εβραίων, Φραγκολεβαντίνων, Αγγλων και Αμερικανών) μέχρι την καταστροφή του ’22.
Η Ηλιού ξεκίνησε την ιστορική έρευνα σε συνεργασία με τον μόνιμο πλέον συνεργάτη της, τον ιστορικό Αλέξανδρο Κιτροέφ, πριν από επτά χρόνια, ενώ πραγματοποιούσε τα γυρίσματα του «Ταξιδιού». Εντόπισε άγνωστο υλικό σε μεγάλες βιβλιοθήκες και ιδιωτικές συλλογές στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, το οποίο αποτέλεσε τη βάση μιας δουλειάς που αποτελούσε μύχιο όνειρό της. Ενα όνειρο μιας Σμυρνιάς δεύτερης γενιάς, το οποίο μετατράπηκε σε μια οιονεί εμμονή όταν αναψηλάφησε έκπληκτη, ζώντας στο εξωτερικό, την αλήθεια των λόγων του Χένρι Μίλερ, ότι «η Σμύρνη έχει σβηστεί από τη μνήμη της ανθρωπότητας».
Ο Αγγλος ιστορικός και βασικός ομιλητής της ταινίας Giles Milton, που αναζήτησε την ιστορική αλήθεια στη συναισθηματικά αποφορτισμένη οπτική των Φραγκολεβαντίνων, επεσήμανε ότι «ο τεράστιος ρόλος τον οποίο διαδραμάτισαν στην καταστροφή η Βρετανία και η Αμερική» ήταν που τον ώθησε να ασχοληθεί με τη Σμύρνη. Ο Κιτροέφ τόνισε ότι η ιστορία είναι «ένας χώρος που τρέφεται διαρκώς από νέα στοιχεία και μαρτυρίες», και ότι η δουλειά αυτή στηρίχθηκε στο προηγούμενο έργο των ιστορικών, δηλαδή σε «ώμους γιγάντων».
Το απαύγασμα της εξαιρετικής αυτής κινηματογραφικής και ιστορικής δουλειάς συνοψίζεται στα λόγια της Ηλιού και της Neyzi: «Η μελαγχολία για την απώλεια της κοσμοπολίτικης Ισμίρ εξακολουθεί να στοιχειώνει τις καρδιές των κατοίκων της», τονίζει η Neyzi, συμπληρώνοντας την Ηλιού που βεβαιώνει, πως «παρόλο που καταστράφηκε με τραγικό τρόπο, η Σμύρνη, του κοσμοπολιτισμού και της χαράς της ζωής, εξακολουθεί να υπάρχει».
Ο βιωμένος αυτός κοσμοπολιτισμός της σμυρναίικης καθημερινότητας αποτελεί, με άλλα λόγια, μέτρο πολιτισμού για όλους. Η έκθεση στο Μπενάκη θα διαρκέσει μέχρι τις 11/3 κατά τη διάρκεια της οποίας γίνεται τακτική προβολή του ντοκιμαντέρ, το οποίο θα προβληθεί επίσης από την ΕΤ1 την ερχόμενη Κυριακή στις 10 μ.μ.
