Για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης έχουν γραφτεί σελίδες επί σελίδων. Με μια πρώτη ματιά δύσκολα αντικρίζει κανείς πολλά από τα σημάδια της μακραίωνης παρουσία τους στη σύγχρονη πόλη. Πρέπει να ξύσει βαθιά στα «στρώματα» του πολεοδομικού ιστού και της μνήμης για αντιληφθεί το εύρος της Ιστορίας που έγραψε επί 22 αιώνες ήδη από τον 2ο αι. π.Χ. και κυρίως από τα τέλη του 15ου ώς τις αρχές του 20ού αιώνα η πολυπληθέστερη εθνοτική ομάδα της πόλης.
Την ανασκαφή αυτή έκανε το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Αναζήτησε κτίρια, μαρτυρίες των ανθρώπων της, τοπόσημα στον χώρο, πηγές, επιτύμβιες στήλες για να ανασυνθέσει το παλίμψηστο της μεγαλύτερης εβραϊκής κοινότητας της Ελλάδος σε μια έκθεση, την πρώτη εκτός εβραϊκού μουσείου, που διοργανώθηκε ώς σήμερα. Στην αίθουσα περιοδικών εκθέσεων δεν θα ανακαλύψετε τους «Εβραίους της Θεσσαλονίκης. Ανεξίτηλα σημάδια στον χώρο» (ο τίτλος της έκθεσης), αλλά τη Θεσσαλονίκη των Εβραίων. Περπατώντας πάνω στον χάρτη της παλαιάς Θεσσαλονίκης πριν από την πυρκαγιά του ’17 στον άξονα της σύγχρονης οδού Αριστοτέλους. Εκεί όπου ο διαβάτης ανηφορίζοντας από το λιμάνι συναντούσε το μεγάλο σχολείο της Αλλιάνς (στο σημερινό Ηλέκτρα Παλλάς), την πλατεία Ραβινείας, την πλατεία Ελευθερίας, αγορές, καταστήματα, μικρομάγαζα, τυπογραφεία (με πρωτοπόρο τον Σααδή Λεβή), εμπορικές στοές (Μοδιάνο, Σαούλ, Χιρς, Χρηματιστηρίου) σε πυκνούς και στενούς δρόμους, γεμάτους από μικροέμπορους και πλανόδιους Εβραίους.
Εβλεπε τις συναγωγές (50 μαζί με τα μιντρασίμ [προσευχητάρια] λειτουργούσαν μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο) των Μοναστηριωτών – η μοναδική που λειτουργεί σήμερα ως επίσημη κοινοτική, Ετς Αχαΐμ (Δένδρο της Ζωής), Εσκενάζ (στις μέρες μας στεγάζεται η συναγωγή Γιαντ Λεζικαρόν), την κεντρική κοινοτική Ταλμούδ Τορά Αγκαντόλ. Χανόταν στις εβραϊκές συνοικίες, στην πυκνοκατοικημένη Ρογκός δίπλα στις περίφημες Ινκαντάδας (Μαγεμένες), στη φτωχογειτονιά του Χιρς στον παλαιό σιδηροδρομικό σταθμό που έμελε να συνδεθεί με το Ολοκαύτωμα και άκουγε σεφαραδίτικα, τη γλώσσα των ισπανοεβραίων.
Αναγνωρίσιμα τοπόσημα, στο κέντρο, ανατολικά και δυτικά της Αριστοτέλους και πέραν αυτής στο σημερινό πανεπιστήμιο, στην συνοικία των εξοχών (Βασιλίσσης Ολγας) διηγούνται έργα Εβραίων και ανθρώπινες ιστορίες. Στο Γενί Τζαμί των ντονμέδων (εξισλαμισμένοι Εβραίοι), σε επαύλεις (σχεδόν 100 αριθμούσε η Εξοχή) και βιομηχανικά συγκροτήματα-μνημεία, σημεία αναφοράς σήμερα: Μπιάνκα (Πολιτιστικό Κέντρο του δήμου), Μεχμέτ Καπαντζή (ΜΙΕΤ), Γιακό Μοδιάνο (Λαογραφικό Μουσείο), Αλλατίνι (Περιφέρεια, πρώην Νομαρχία), Κεραμοποιείο και Αλευρόμυλοι- ο μεγαλύτερος Μύλος της Ανατολής- Αλλατίνι. Κείμενα, φωτογραφίες, αφηγήσεις, ηχητικά ντοκουμέντα, ενδεικτικά αντικείμενα (γυναικείες και ανδρικές φορεσιές, ένα καπέλο Ραβίνου, ένα φυλαχτό της οικογένειας Μοδιάνο), πρόσωπα (Αβραάμ Μπεναρόγια, πρωτοστάτης της Φεντερασιόν – θεμελιωτή του εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος) και αρχαιολογικά ευρήματα με πιο πρόσφατο από τα έργα του μετρό μια σφραγίδα του καταστήματος Leon Carasso) μεταφέρουν την ατμόσφαιρα από τη θρησκευτική, εμπορική-επιχειρηματική, κοινωνική και πνευματική ζωή των Εβραίων, τη συνύπαρξή με Μουσουλμάνους και Χριστιανούς.
Πηγές, επιγραφές, εικόνες, μαρτυρίες, διηγήσεις περιηγητών και νεότερων (Γ. Ιωάννου) διαπερνούν την Ιστορία. Από την αρχική εγκατάσταση των Ιουδαίων (πιθανότατα εξόριστων από την Αλεξάνδρεια το 145 π.Χ.) με πρώτη γραπτή πηγή τις πράξεις των Αποστόλων (17,1-9), «…Ηλθον εις Θεσσαλονίκην, όπου ήν συναγωγή των Ιουδαίων..», την ύστερη αρχαιότητα (3ος -5ος αι. μ.Χ.) όπου ανιχνεύεται η εθνική και θρησκευτική τους ταυτότητα ως τη μεταγενέστερη παρουσία τους παρά τις ελάχιστες πληροφορίες που άφησαν πίσω τους η τραγική εξόντωση και οι βανδαλισμοί του 1942 στις κατεστραμμένες ταφόπλακες και τα σκορπισμένα οστά από τους 300.000 τάφους του εκτενούς Εβραϊκού Νεκροταφείου στη σημερινή πανεπιστημιούπολη. Οι επιμελήτριες (Πολυξένη-Αδάμ Βελένη, Λιάνα Στεφανή, Αγγελική Κουκουβού, Ελευθερία Ακριβοπούλου) κατάφεραν να συγκεντρώσουν από φορείς και μουσεία, τα «ανεξίτηλα σημάδια», απτά ή λανθάνοντα, αυτά που, όπως επισημαίνουν, δεν μπόρεσε να σβήσει η καταστροφή των μνημείων από τις γερμανικές αρχές κατοχής, το ολοκαύτωμα, η σύγχρονη ανοικοδόμηση, η λήθη που ελλοχεύει…
– Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, ώς τον Σεπτέμβριο 2012.
