ΕΥΡΗΜΑΤΑ. Το μετρό αλλάζει την εικόνα της βυζαντινής Θεσσαλονίκης. Το πέρασμά του από την καρδιά της πόλης σκοντάφτει συνεχώς σε θησαυρούς που αποκαλύπτουν, επιβεβαιώνουν ή ανατρέπουν τις γνώσεις για την εντός και εκτός τειχών βυζαντινή πόλη. Περισσότερα από 30.000 κινητά ευρήματα (κυρίως κεραμικά), εκ των οποίων 18.200 νομίσματα και ενα πυκνό οικοδομικό πλέγμα από πολυτελείς κατοικίες, κτίρια, ναούς και τάφους συνθέτουν την αρχιτεκτονική ταυτότητα και την οικιστική της αναπτυξη από τους παλαιοχριστιανικούς ώς τους «σκοτεινούς» χρόνους.
Τη διαχρονική εικόνα της βυζαντινής πόλης που βρίσκεται κρυμμένη στο υπέδαφος περιγράφει σήμερα σε ομιλία της στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού η προϊσταμένη της 9ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων κ. Μελίνα Παϊσίδου, λίγο πριν οι αρχαιολόγοι προχωρήσουν στα βαθύτερα και πλουσιότερα στρώματα. Την συναρμολογούν πλήθος ευρημάτων που εντοπίστηκαν μέχρι τώρα σε αβαθή σημεία στο ιστορικό της κέντρο κατά τη διάρκεια εργασιών στους τέσσερις σταθμούς του μετρό: στον νέο σιδηροδρομικό σταθμό (διακλάδωση Σταυρούπολης), στην πλατεία Δημοκρατίας (Βαρδάρη), στον σταθμό Βενιζέλου (Αλκαζάρ) και στον σταθμό Αγίας Σοφίας.
Μια τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική ήταν το ανέλπιστο εύρημα στο ανατολικό νεκροταφείο (περιοχή Συντριβανίου). Ο ναός, πιθανότατα κοιμητηριακού χαρακτήρα, έκτασης 200 τ. μ., διαστασεων 17,6 και 11,5 μ., διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Ακέραιος θα αποσυγκολληθεί για να μεταφερθεί στο Πανεπιστήμιο όπου θα στηθεί μόνιμα μεταξύ Θεολογικής και Φιλοσοφικής Σχολής. Οι τοίχοι του σώζονται σε ύψος από 80 εκ. έως 3 μέτρα. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν δύο στρώματα δαπέδων, ένα μαρμαροθέτημα εποχής Ιουστινιανού (6ος αι.) και ένα ψηφιδωτό με γεωμετρικά σχήματα και παράσταση αμπέλου -θέμα συμβολικό που παραπέμπει στη θεία ευχαριστία- του 5ου αιωνα. Μια συστάδα έξι τάφων που σώζονται ακέραιοι, σφραγισμένοι και ασύλητοι αναμένεται να δώσει ενδεχομένως περισσότερα στοιχεία για τον ναό.
Τα δεδομένα της βυζαντινής Θεσσαλονίκης ωστόσο ανατρέπουν ευρήματα εκτός των τειχών της. Στην πλατεία Δημοκρατίας αν και οι αρχαιολόγοι πίστευαν ότι θα εντόπιζαν μόνο τάφους, ένα εκτεταμένο συγκρότημα (πιθανότατα εργαστήρια, αποθήκες) δείχνει οικιστική ανάπτυξη και μάλιστα στους σκοτεινούς αιώνες. «Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που βρέθηκαν ανατρέπουν την εικόνα της πολεδομίας, καθώς φαίνεται ότι από τον 5ο ώς τον 8ο αιώνα καταργείται ένα μέρος του νεκροταφείου για οικοδομική ανάπτυξη και μάλιστα συστηματική, στοιχείο που ώς τώρα δεν ήταν γνωστό», εξηγεί η κ. Παϊσίδου.
Κατοικίες και καταστήματα
Στο κέντρο της πόλης οι μεγάλες βίλες των παλαιοχριστιανικών χρόνων (4ος – 6ος αιώνας) αντικαθίστανται σταδιακά απο μικρότερες κατοικίες. Οι ιδιοκτησίες μικραίνουν, αυξάνονται σε αριθμό, ενδεχομένως αποκτούν ορόφους για να στεγάσουν περισσότερο πληθυσμό διαφόρων κοινωνικών στρωμάτων. Στην περιοχή Βενιζέλου αναπτύχθηκαν καταστήματα, ενώ η περιοχή Αγίας Σοφίας ήταν η πλούσια περιοχή, κοντά στο διοικητικό κέντρο της πόλης. Το μαρτυρούν μεγάλα ψηφιδωτά δάπεδα κατοικιών που εντοπίστηκαν σε βάθος 6,5 μέτρων.
Σημαντικό κομμάτι του παζλ για τη βυζαντινή ζωή αποτελούν και τα 18.200 νομίσματα, κυρίως χάλκινα, αργυρά και ελάχιστα χρυσά. Χρονολογούνται από τα ρωμαϊκά χρόνια ώς την όψιμη τουρκοκρατία. Τα περισσότερα είναι κοπής Θεσσαλονίκης. Τρεις σημαντικοί θησαυροί που εντοπίστηκαν στους σταθμούς Βενιζέλου και Αγίας Σοφίας, 4ου και 5ου αι. ο πρώτος, εποχής Ιουστινιανού ο δεύτερος και του 13ου αι. ο τρίτος, δίνουν πληροφορίες για την οικονομική και εμπορική δραστηριότητα της βυζαντινής πόλης.
