Δεν πάει πολύς καιρός που οι New York Times χαρακτήρισαν τη Θεσσαλονίκη «Σιάτλ των Βαλκανίων». Υπερβολή, αλλά γιατί να διαψεύσουμε τους Αμερικανούς; Η Θεσσαλονίκη μπορεί να μην έχει «Gray’s Anatomy» αλλά δεν είναι τόσο βροχερή όσο το Σιάτλ. Οι συγκρίσεις όμως δεν σταματούν εδώ. Ο πεζογράφος Ογκνιεν Σπάχιτς από το Μαυροβούνιο συνέκρινε τη Θεσσαλονίκη με το Σπλιτ της Κροατίας. Ο Τούρκος πεζογράφος Μπαρίς Μουστεκαπλίογλου έλεγε πόσο η προκυμαία της Θεσσαλονίκης του θύμιζε το «Ιζμίρ» – τη Σμύρνη φυσικά. Μόνο στον Σέρβο ποιητή Μίλαν Ντόμπρισιτς η Θεσσαλονίκη ήταν οικείος τόπος. «Από το 1991 έχω έρθει πολλές φορές στη Θεσσαλονίκη κι έχω ταξιδέψει σε όλη την Ελλάδα. Σκέφτηκα κάποια στιγμή να εγκατασταθώ εδώ μα το Βελιγράδι είναι σαν κατάρα: το σιχαίνομαι αλλά δεν μπορώ να ζήσω πουθενά αλλού».
Μοιάζει με ανέκδοτο: ένας Ελληνας, ένας Τούρκος, ένας Σέρβος κι ένας πολίτης του Μοντενέγκρο στη Θεσσαλονίκη. Μόνο που ήταν κι άλλοι μαζί μας: ποιητές από το Ισραήλ, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Βοσνία, την Αρμενία κι ένας Ουαλλός πεζογράφος. Τι γύρευε όλη αυτή η λογοτεχνική Βαβέλ στη Θεσσαλονίκη: ήταν μέρος του προγράμματος Word Εxpress.
Το Word Express διοργανώνεται από τον βρετανικό οργανισμό Literature Across Frontiers σε συνεργασία με οργανισμούς διαφόρων χωρών, μεταξύ αυτών το Εντευκτήριο στη Θεσσαλονίκη και το Βρετανικό Συμβούλιο. Στο πρόγραμμα λαμβάνουν μέρος περίπου 50 νέοι συγγραφείς, ποιητές και μεταφραστές από τη νοτιοανατολική Ευρώπη, οι οποίοι χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες. Κάθε ομάδα πήρε το τρένο από διαφορετικές αφετηρίες και ακολουθώντας διαφορετικές διαδρομές μέσα σε πόλεις των Βαλκανίων. Στόχος του ταξιδιού, να συναντηθούν με ομοτέχνους τους, κυρίως όμως να παρατηρήσουν, να γράψουν για τη ζωή και την καθημερινότητα στις πόλεις αυτές. Στην ουσία, πέρα από δύο βραδιές ανάγνωσης στο Underground Εντευκτήριο, οι επισκέπτες ποιητές και συγγραφείς ήταν ελεύθεροι να γυρνάνε σ’ όλη την πόλη.
Αντίδραση των Σκοπίων
Από τη Θεσσαλονίκη πέρασαν λοιπόν περί τους δέκα ξένους δημιουργούς (όλοι γύρω στα τριάντα), οι οποίοι συνάντησαν τους Ελληνες συγγραφείς και ποιητές Βασίλη Αμανατίδη, Κατερίνα Ηλιοπούλου, Κωνσταντίνο Τζαμιώτη, Γιώργο Χατζή και Χρήστο Χρυσόπουλο – συντονιστής επί ελληνικού εδάφους, σε συνεργασία με το Βρετανικό Συμβούλιο. Οι μόνοι που δεν ήρθαν ήταν οι Σκοπιανοί συγγραφείς. Κι αυτό διότι ζήτησαν από το Literature Without Frontiers να μεταβούν στη Θεσσαλονίκη ως «Μακεδονία» και όχι ως FYROM. Ο Χρήστος Χρυσόπουλος ενημερώθηκε και σε συνεργασία με το Βρετανικό Συμβούλιο απέστειλε στα γραφεία του οργανισμού εγκύκλιο του Foreign Office, σύμφωνα με την οποία η ονομασία αυτή ισχύει μόνο σε διμερές επίπεδο Βρετανίας – Σκοπίων. Η σκοπιανή πλευρά δεν τοποθετήθηκε επίσημα, ωστόσο, η αντιπροσωπεία της δεν ταξίδεψε ποτέ στη Θεσσαλονίκη.
Το ενδιαφέρον είναι ότι το τριήμερο που πέρασαν στη Θεσσαλονίκη συνέπεσε με τους εορτασμούς της 28ης Οκτωβρίου. Η παρέλαση δεν προκάλεσε ιδιαίτερη περιέργεια, τη πιο παράξενη επιθυμία όμως εξέφρασε ο Σέρβος ποιητής Μίλαν Ντόμπρισιτς, ο οποίος ήθελε να επισκεφθεί το Συμμαχικό Νεκροταφείο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου – όπου βρίσκονται ενταφιασμένοι μεταξύ των άλλων και 8.000 Σέρβοι στρατιώτες. «Ημουν δεκαεπτά χρόνων όταν μας φέρανε εδώ με το σχολείο απ’ το Βελιγράδι», μας είπε, «μου ήταν τελείως αδιάφορο, αλλά ξαφνικά έπεσα πάνω στο επώνυμό μου – το οποίο είναι σπάνιο. Πρέπει να είναι κάποιος μακρινός θείος. Ηθελα να έρθω ξανά, να βεβαιωθώ». Ο Μίλαν βρήκε τον τάφο που έψαχνε κι έπιασε κουβέντα (στα σερβικά) με τον φύλακα του κοιμητηρίου, έναν γηραιό ένστολο κύριο ονόματι Μιχαήλοβιτς, ο οποίος μας ξενάγησε στο μαυσωλείο των Σέρβων πεσόντων.
Σερβικός εθνικισμός, θα σπεύσει να πει κάποιος. Οχι ακριβώς. Ζήτημα μνήμης απλώς. Εξάλλου, περνώντας τυχαία μπροστά από το προξενείο της Σερβίας, ο Μίλαν ξεσπάθωσε. «Θα ήθελα να είχα ξένο διαβατήριο για έναν και μόνον λόγο: διότι αν μου συμβεί κάτι σε ξένη χώρα να μη χρειάζεται να απευθυνθώ σε σερβικό προξενείο».
Ο χασάπης του χωριού
Οταν μιλάει για τη Σερβία ο Μίλαν είναι σαρκαστικός. «Ενα από τα πράγματα που δεν αντέχονται στη χώρα μου είναι η διαφθορά. Το χειρότερο είναι το δικαστικό μας σύστημα. Στην μη κυβερνητική οργάνωση που έχουμε ιδρύσει χρωστάει χρήματα ένα μεγάλο βιβλιοπωλείο του Βελιγραδίου. Εχει διασυνδέσεις όμως και δεν πρόκειται να καταφέρουμε τίποτα αν διεκδικήσουμε τα χρήματά μας δικαστικώς. Μόνο αν έχεις υψηλές διασυνδέσεις μπαίνεις σε τέτοια δικαστική περιπέτεια.
»Από ‘κει και πέρα, στο Βελιγράδι έχεις την αίσθηση ότι υπάρχει πολιτιστική ζωή, αρκεί να κινείσαι μέσα στον μικρόκοσμο του σιναφιού. Διότι υπάρχουν πολλές πόλεις, χωριά στη Σερβία που δεν έχουν ούτε ένα βιβλιοπωλείο. Οι άνθρωποι πρέπει να έρθουν στο Βελιγράδι για να αγοράσουν βιβλία. Το παράδοξο είναι ότι αν είσαι ποιητής, μπορείς να βρεις χορηγούς στην επαρχία: εταιρείες που σχετικά εύκολα μπορούν να σου χρηματοδοτήσουν την έκδοση. Μετά πας στο Βελιγράδι για να βγάλεις βιβλίο, αλλιώς δεν υπάρχεις. Αν όμως ο χασάπης του χωριού σου σε αγαπάει, μπορεί να βάλει στη βιτρίνα το βιβλίο σου και να το διαφημίζει στους πελάτες του. Εχουμε αυτή τη στιγμή ένα μεγάλο φεστιβάλ βιβλίου στο Βελιγράδι κι όμως κανένας δεν παίρνει είδηση».
«Ηταν μεγάλη υπόθεση να έχεις δραχμές»
Στους επισκέπτες μας άρεσε το γνωστό μεζεδοπωλείο στη στοά επί της Αριστοτέλους. Ο Ουαλλός Οουεν Μαρτέλ, ο οποίος γράφει τα βιβλία του στα ουαλλικά και τα μεταφράζει ο ίδιος στα αγγλικά, εξετίμησε δεόντως το γεγονός ότι μπορούσε να καπνίσει καθώς και τη μουσική υπόκρουση (κάποια ηχογράφηση του Τζάνγκο Ράινχαρντ), ενώ ο Ογκνιεν απαριθμούσε πόσα F-16 είδε την ημέρα της παρέλασης στον ουρανό της Θεσσαλονίκης. Ο ντροπαλός Βούλγαρος ποιητής Ιβάν Χριστόφ μου χαρίζει το CD της μπάντας του, ένα κράμα φολκ-έθνικ ροκ με αγγλικό, αλλά και βουλγαρικό στίχο. «Attempt at Remembrance», ο τίτλος. «Μπορείς να μας δεις και στο YouTube», μου λέει διστακτικά.
Μετά τρεις ημέρες αναχώρησαν όλοι τους για την Κωνσταντινούπολη. Θυμάμαι ακόμα τα λόγια του Ρουμάνου ποιητή Κλαούντιου Κομαρτίν: «Εχετε ακόμα τη δραχμή»; «Οχι, ευρώ πια. Την ξεχάσαμε τη δραχμή». «Εσείς, εμείς δεν πρόκειται ποτέ να την ξεχάσουμε». Τον κοιτάζω παραξενεμένος. «Επί κομμουνισμού, ήταν μεγάλη υπόθεση να έχεις δραχμές στα χέρια σου».
«Παράτα την ποίηση και γράψε πεζογραφία»
Σχεδόν όλοι οι νέοι ποιητές που επισκέφθηκαν τη Θεσσαλονίκη συμφωνούσαν σε ένα πράγμα: η ποίηση έχει παντού συρρικνωθεί. Ο Τούρκος Μπαρίς Μουστεκαπλίογλου, ένας πανύψηλος «αγαθός γίγας» που θυμίζει στέλεχος εταιρείας, ξεκίνησε ως ποιητής. «Μου έλεγαν, παράτα την ποίηση, γράψε πεζογραφία, αλλιώς χάθηκες». Κι αυτός τι έκανε; Το γύρισε στην πεζογραφία: έχει στο ενεργητικό του επτά βιβλία για ενήλικους καθώς κι ένα για παιδιά – τα επτά αυτά βιβλία του είναι ένας τουρκικός «Αρχοντας των δαχτυλιδιών». Ο Μπαρίς, που πλήττει με την Ιστορία, δηλώνει άθεος («ο πατέρας μου είναι σοσιαλιστής»), κοιτάζει πάντα το παρόν και σχεδιάζει τους χάρτες της μυθικής χώρας του.
Οι άλλοι, πάντως, επιμένουν στην ποίηση. Η Ισραηλινή Νέταλι Μπράουν (Netalie Braun) δεν μας διάβασε όμως ποιήματά της στο Underground Εντευκτήριο αλλά παρουσίασε την πολύ ενδιαφέρουσα κινηματογραφική δουλειά της: ένα πειραματικό ντοκιμαντέρ με μαρτυρίες θυμάτων βιασμού συνδυασμένες με αφηγήσεις από τις «Μεταμορφώσεις» του Οβίδιου. «Πενήντα περίπου αφηγήσεις από αυτό το κλασικό βιβλίο, είναι ιστορίες βιασμού», τονίζει η Νέταλι, η οποία αναζήτησε στη Θεσσαλονίκη τα ίχνη των Εβραίων που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Μου λέει ότι η Θεσσαλονίκη της θυμίζει το Τελ Αβίβ. «Αυτό είναι ουσιαστικά η πρωτεύουσα του Ισραήλ, ειδικά στα πολιτιστικά. Ολα εκεί συμβαίνουν. Το Τελ Αβίβ είναι πιο κοσμικό, πιο φιλελεύθερο, πιο αριστερό. Είναι κρίμα για την Ιερουσαλήμ, που είναι ωραία, ιστορική πόλη, αλλά επικρατεί φοβερός θρησκευτικός φανατισμός».
Τουρκία – Αρμενία
Ποίηση γράφει και η Αναχίτ Χαϊραπετιάν (Anahit Hayrapetyan), από την Αρμενία. Η Αναχίτ σπουδάζει φωτογραφία στη Δανία και ήδη εργάζεται ως φωτορεπόρτερ, έχει συνεργασίες με το National Geographic και άλλα έντυπα. «Οχι άλλο με τη γενοκτονία, σας παρακαλώ», μου λέει όταν αναφέρομαι στο μέγα γεγονός της αρμενικής ιστορίας. «Βλέπεις, κάθε σπίτι στην Αρμενία έχει μια ιστορία για τη γενοκτονία. Η 15η Απριλίου είναι μια μέρα με πολύ βάρος στην Αρμενία. Ολος ο κόσμος συρρέει στην κεντρική πλατεία του Ερεβάν, δεν μπορείς να μην πας. Εχεις αυτό το βάρος, πας εκεί και μετά νιώθεις πιο ανάλαφρος». Και η σύγχρονη αρμενική λογοτεχνία; «Κυριαρχεί ακόμα μια γενιά μεγάλων σε ηλικία συγγραφέων. Επίσης, είναι πολύ δημοφιλή τα βιβλία που μιλούν για την αρχαία ιστορία της Αρμενίας, κυρίως για τους βασιλείς της. Από την άλλη, τώρα ξεπετάγεται μια νέα γενιά συγγραφέων που ψάχνεται, που την απασχολεί η σύγχρονη Αρμενία». Την βλέπω να μιλάει με τον Τούρκο Μπαρίς. «Καλά τα πάτε», σχολιάζω. «Δεν έχω πρόβλημα με τους απλούς Τούρκους. Η τουρκική κυβέρνηση, όμως, είναι τελείως αναξιόπιστη».
Το ανεξάρτητο Μαυροβούνιο
Ο Ογκνιεν Σπάχιτς από το Μαυροβούνιο είναι καθαρόαιμος πεζογράφος και μας διάβασε ένα διήγημά του εμπνευσμένο από τον Ρέιμοντ Κάρβερ. Εργάζεται σε μεγάλη εφημερίδα της χώρας του (30.000 φύλλα σε χώρα 600.000 κατοίκων δεν είναι λίγο πράγμα), έως κάποια στιγμή, έκανε ελεύθερο ρεπορτάζ, τώρα όμως μόνο πολιτιστικά, ενώ συνεργάζεται και με περιοδικά της Κροατίας. «Πήρα και μια συνέντευξη από Ελληνίδα συγγραφέα και μου έλεγε ότι η ελληνική λογοτεχνία είναι νεκρή». Ποια; «Δεν θυμάμαι το όνομά της. Ηταν γύρω στα σαράντα νομίζω». (Ποια να είναι άραγε;) Ο Ογκνιεν εκδίδει πάντως τα δικά του βιβλία στην Κροατία «όπως και άλλοι τρεις – τέσσερις συγγραφείς μας, διότι εκεί γίνονται όλα. Πάντως, το Μαυροβούνιο έχει όλα τα φόντα σήμερα για να είναι ανεξάρτητο και τώρα περνάει τις καλύτερες μέρες του».
