Πριν από έναν περίπου αιώνα πολεοδόμοι και αρχιτέκτονες οραματίστηκαν τη Θεσσαλονίκη ως μια ευρωπαϊκή μεγαλούπολη. Τη σχεδίασαν με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον. Ερεύνησαν τις γεωγραφικές της ιδιαιτερότητες, τα ιστορικά της μνημεία και χάραξαν τον αστικό της ιστό με ανοιχτούς χώρους και εντυπωσιακά διοικητικά κέντρα, με μνημειακούς οδικούς άξονες, μεγάλες πλατείες, με περιαστικό δάσος, με μετρό και προαστιακό ως τη Χαλκιδική.
Πολλά σημεία του αρχικού της σχεδιασμού παραμένουν ευδιάκριτα ώς σήμερα στο κέντρο της (πλατεία Αριστοτέλους), άλλες σημαντικές παρεμβάσεις όπως το μετρό χρειάστηκαν 80 χρόνια για να επανασχεδιαστούν. Η άναρχη ανοικοδόμησή της όμως, η κυριαρχία του μπετόν και της πολυκατοικίας άλλαξαν τη μορφή της.
Τις μεταμορφώσεις μιας «Θεσσαλονίκης που έφυγε, μιας πόλης που ζούμε και μιας πόλης που περιμένουμε» διατρέχουν χάρτινες και ψηφιακές εικόνες στην έκθεση «Θεσσαλονίκης Ανάδειξις – Χαρτών Αναμνήσεις» του Ευρωπαϊκού Κέντρου Επικοινωνίας Πληροφόρησης και Πολιτισμού-Εθνικού Κέντρου Χαρτών και Χαρτογραφικής Κληρονομιάς-Εθνική Χαρτοθήκη στο Κέντρο Πολιτισμού του Δήμου Θεσσαλονίκης. Περισσότεροι από 150 χάρτες διαφορετικών περιόδων, κλιμάκων και σχεδίασης που καταγράφουν την πόλη από ξηράς και θαλάσσης, εντός και εκτός των τειχών της, ανά τους αιώνες, προσφέρουν μια διαφορετική ανάγνωση ολόκληρης σχεδόν της ιστορίας της. «Θεσσαλονίκης ανάδειξις διά των χαρτών ως ένα παράθυρο στο παρελθόν για μελετητές και ρομαντικούς αλλά και αφετηρία σχεδιασμού για πολεοδόμους και ονειροπόλους», όπως σημειώνει ο πρόεδρος του Κέντρου, καθηγητής του ΑΠΘ, Πάρις Σαββαΐδης
Τhessalonica, Salonica, Salonici, Salunic, Salonique, Θεσσαλονίκη είναι οι ονομασίες της στους χάρτες των χαρτογράφων, των ιστορικών, των ναυτικών, των στρατιωτών, των μελετητών, των μηχανικών, των πολεοδόμων στους ταξιδιωτικούς οδηγούς μεγάλων οργανισμών της Ευρώπης.
Στους χάρτες υπάρχουν συνοικίες των Ελλήνων, των Εβραίων και των Τούρκων, η τειχισμένη πόλη με τους μιναρέδες και τα χαμόσπιτα, η πόλη με το παραθαλάσσιο τείχος και χωρίς αυτό μετά την κατεδάφισή του, η περιοχή των «Πύργων», η πόλη με στρατώνες και τοπωνύμια, η οθωμανική πόλη που επιχειρεί να μεταλλαχθεί σε ευρωπαϊκή, η πόλη με τους χειμάρρους και τα λαμπρά κτίρια, η πόλη με τη νέα ρυμοτομία μετά την πυρκαγιά του 1890 σε οθωμανικούς πολεοδομικούς χάρτες, η πόλη στα σχέδια του Ερνέστ Εμπράρ και του Τόμας Μόσον μετά την πυρκαγιά του 1917, η πόλη με τις προσφυγικές συνοικίες που άλλαξαν την επέκταση προς δυσμάς και ανατολάς.
Η περιήγηση στις χαρτογραφικές απεικονίσεις της Θεσσαλονίκης είναι πλήρης μέσα από τα κείμενα ενός εκτενούς λευκώματος που υπογράφουν σπουδαίοι ερευνητές.
«Η εμφάνιση «σύγχρονων» χαρτών και πολεοδομικών σχεδίων για τη Θεσσαλονίκη συμβαδίζει με τις προσπάθειες για τον εξευρωπαϊσμό της που χρονολογούνται από το 1869-70 και μετά», εξηγεί η κ. Αλέκα Καραδήμου-Γερόλυμπου, καθηγήτρια του ΑΠΘ. «Ορόσημα αποτελούν η κατεδάφιση των τειχών και η κατασκευή της προκυμαίας, η πυρκαγιά του 1917, η ανταλλαγή των πληθυσμών μετά τη μικρασιατική καταστροφή αλλά και η μεταπολεμική πραγματικότητα που ωστόσο μεταμόρφωσε τη Θεσσαλονίκη από αποσπασματικές πολιτικές και αποφάσεις κι όχι από μακροπρόθεσμους σχεδιασμούς.
Τα σχέδια και οι χάρτες που διαθέτουμε μιλούν καθαρά για το γρήγορο πέρασμα της ήρεμης, σφιχτά αρθρωμένης, ανθρώπινης πόλης του μεσοπολέμου, στην αντιφατική μεγαλούπολη που γνωρίσαμε στο τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα».
