Η κατάρρευση και το τέλος συγκινούν. Οι αυτοκρατορίες, με τις αντιφάσεις τους, έλκουν. Για τον 39χρονο Γάλλο ιστορικό Ερβέ Ζορζελέν (που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Βέρνης), η Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι λαοί της είναι το ερευνητικό του αντικείμενο, το οποίο φωτίζει από πολλές γωνίες. Αυτή η πολυπρισματική θεώρηση κάνει το βιβλίο του «Σμύρνη, από τον κοσμοπολιτισμό στους εθνικισμούς» (μετ. Μ. Μαλαφέκα, εκδ. Κέδρος) ένα ανάγνωσμα ιδιαίτερα ερεθιστικό. Ο Ερβέ Ζορζελέν έρχεται στην Αθήνα για την παρουσίαση του βιβλίου την ερχόμενη Τετάρτη (24/10, 8 μ.μ.) στη Στοά του Βιβλίου και πριν έρθει απάντησε σε ερωτήσεις με άψογα ελληνικά.
– Μπορούμε να ισχυρισθούμε ότι η Σμύρνη είναι μια πόλη ξεχασμένη;
– Ασφαλώς. Με την έννοια ότι ξεχάστηκαν οι σκληρές πλευρές της κοινωνίας εκείνης. Δεν επρόκειτο για ειρηνική σφαίρα αλλά για ημι-αποικιακή κοινωνία. Ποιος μιλάει για τους Αφρικανούς που έρχονταν ως σκλάβοι ή βρίσκονται εκεί, έως τώρα, σαν απόγονοι ανθρώπων που έγιναν εμπορεύματα; Ποιος μιλάει για τους τσιγγάνους που ήταν χρήσιμοι όταν ήθελε κάποιος καλούς μουσικούς ή όταν οι Ρωμιοί ήθελαν να πετάξουν τα πλούσια φαγητά τους πριν αρχίσει η νηστεία της Σαρακοστής; Ποιος μιλάει για τις ριζικές διαφορές μεταξύ αυτών που είχαν τη δυνατότητα να μάθουν γαλλικά και να συμμετάσχουν στην ανώτερη τότε μορφή πολιτισμού, ενώ οι άλλοι έμειναν Ανατολίτες με λίγη αξιοπρέπεια; Η Σμύρνη ήταν τόπος έντονης ιεραρχικής κατάταξης των ανθρώπων.
– Τελικά, όλοι θρηνούν την παλιά Σμύρνη ή μόνο οι Ελληνες έχουν αυτό το τραύμα;
– Δεν συγκρίνεται η σπουδαιότητα που είχε η Σμύρνη για τους Ρωμιούς. Ο πληθυσμός της Σμύρνης συγκρινόταν με αυτόν της Αθήνας, ή ακόμη, πιο πιθανόν, όπως το γράφει ο Richard Clogg, η Σμύρνη ήταν μεγαλύτερη ελληνική πόλη από την Αθήνα έως το 1922. Οι οικονομικές προοπτικές της κοσμόπολης δεν είχαν το παραμικρό κοινό με την επαρχιακή Ελλαδίτσα. Ομως και για άλλους ήταν σπουδαία υπόθεση η οθωμανική Σμύρνη. Για τους ειδικούς των ισπανικών που μιλούσαν οι Σεφαρδίτες Εβραίοι, η Σμύρνη ήταν μοναδική περίπτωση που χάθηκε. Οσον αφορά τους Αρμενίους, η νοσταλγία όχι μόνο για τη Σμύρνη αλλά και για την Οθωμανική Αυτοκρατορία γενικά συνοδεύεται με έντονη ενοχή και ντροπή. Είμαι σίγουρος ότι το τραυματικό παρελθόν της πόλης δεν μπορεί να είναι ευχάριστο για Τούρκους πολίτες. Αυτό που αποφάσισαν τότε οι ηγέτες της νέας χώρας δεν συνέπιπτε με αυτό που επιθυμούσαν οι περισσότεροι ντόπιοι. Πρέπει να ξέρουμε ότι έως το ’50 – ’60 υπήρχαν κενά στο Ιζμίρ εξαιτίας της πυρκαγιάς του 1922. Πώς να προκαλεί χαρά μια τέτοια μιζέρια;
– Η παλιά Σμύρνη μας θυμίζει και τους Λεβαντίνους, τους Δυτικοευρωπαίους της Ανατολής. Είναι ένα είδος που εξαφανίστηκε;
– Η ιδέα ενός ντόπιου καθολικισμού ή προτεσταντισμού που έχει ή είχε σχέσεις με την Ευρώπη ή την Αμερική αλλά που δεν ταυτιζόταν με αυτές τις ξένες δυνάμεις είναι περίπλοκη. Οπως το έδειξε ο ιστορικός Bernard Heyberger υπήρχαν μορφές του καθολικισμού που ήταν μέρος της κοινωνίας στην Εγγύς Ανατολή. Οι Λεβαντίνοι ήταν ειδική περίπτωση. Σε συνεντεύξεις που μπορούσα να κάνω με δύο κυρίες πολύ μεγάλες στην ηλικία, η μία ήταν Εβραία από το Ιζμίρ με γαλλικό διαβατήριο (ήταν παιδί όταν κάηκε η πόλη) και ή άλλη καθολική μοναχή με επίσης την ίδια υπηκοότητα, (έφηβη στην καταστροφή), δεν ήταν ξένες στη Σμύρνη. Κάθε άλλο.
-Τι σας έκανε να ασχοληθείτε με την Ανατολική Μεσόγειο;
– Ετυχε να νιώθω άνετα με τους ανθρώπους της περιοχής. Υπήρχαν και υπάρχουν πολλοί στη ζωή μου: Ελληνες, Αρμένιοι, Τούρκοι, Κούρδοι, Αραβες, Εβραίοι και άλλοι. Τους ψάχνω ασυνείδητα. Το ενδιαφέρον μου για την περιοχή είναι μεν διανοητικής φύσης, αλλά η πρώτη επαφή είχε πάντα ανθρώπινη διάσταση. Μετά άλλαξε το ενδιαφέρον και έγινε πιο αφηρημένο. Η ιστορία και η λογοτεχνία μπαίνουν στη δική μου εσωτερική σκηνή.
– Σήμερα, οι Τούρκοι έχουν μια νέα νοσταλγία για την παλιά, κοσμοπολίτικη Σμύρνη;
– Ναι, αναμφισβήτητα. Υπάρχει στο Ιζμίρ επιθυμία για γκραβούρες της παλιάς Σμύρνης, για μαθήματα ελληνικών, για ιστοριογραφικά βιβλία παλιά και καινούργια. Οι ανώτερες τάξεις είναι υπερήφανες για τη στάση της πόλης τους κοντά στην Ευρώπη. Παίρνει κανείς το βαπόρι από το Ιζμίρ για το Καρσιγιακά, το τέως Κορδελιό, και βλέπει πόσο αλλιώτικη από τα κλισέ των ΜΜΕ είναι αυτή η τουρκική πόλη. Θα συναντήσετε ανθρώπους που ξέρουν από τον έξω κόσμο, που έχουν όρεξη για ζωή, που σκέφτονται για σπουδές στη Δύση και που έχουν – καλώς ή κακώς – λίγο ενδιαφέρον για ό,τι συμβαίνει στα βάθη της Ανατολής.
– Γιατί κατά τη γνώμη σας η καταστροφή της Σμύρνης είναι ένα κεφάλαιο της Ιστορίας που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό στη Δυτική Ευρώπη;
– Στη Δύση, όπως παντού, ενδιαφέρει αυτό που έχει άμεσες συνέπειες στο «δικό» της πληθυσμό. Τι ένοιαζε τότε την Ευρώπη η πυρκαγιά σε μια μακρινή πόλη, όταν οι υλικές καταστροφές και οι ανθρώπινες απώλειες του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου ήταν τεράστιες και οδυνηρές στα δικά της εδάφη; Τι να τη νοιάζει σήμερα όσο η Τουρκία είναι θαυμάσιος προορισμός για τουρισμό και μεγάλη αγορά;
