O δηγούμε στον περιφερειακό. Είναι σούρουπο, η καλύτερη ώρα για κάθε πόλη, πόσω μάλλον για τη Θεσσαλονίκη που κατρακυλάει σ’ έναν πορτοκαλοκόκκινο Θερμαϊκό. Στα δεξιά μας, τα νέα συμπαγή συγκροτήματα πολυκατοικιών της Μενεμένης και του Ευόσμου. Δεν είναι ακριβώς άσχημα· ίσως επειδή είναι πολύ καινούργια. Υπάρχει ένας σπόρος ελπίδας σ’ αυτά τα μπαλκόνια με τις μίνιμαλ μπουγάδες, τα δορυφορικά πιάτα της Nova και τις πλαστικές ντουλάπες, που ενοικιάζονται κυρίως από μετανάστες, Ελληνοπόντιους, Ρώσους και Αλβανούς.
Αριστερά, στους άχτιστους λόφους με το φρέσκο χορτάρι της άνοιξης, ξεφυτρώνουν από το πουθενά άλλες οικοδομές· ακόμα και στην κορυφογραμμή. Είναι μια εικόνα που συναντά κανείς και στις μεγάλεις πόλεις της Τουρκίας, την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη. Πολύ αργότερα, στη μεσοαστική Καλαμαριά, ο ίδιος κατασκευαστικός πυρετός. Στην επέκταση του προσφυγικού προαστίου, παρθένες από οικοδομική δραστηριότητα περιοχές χτίζονται μετά μανίας. Χωρίς τις εφιαλτικές πυκνότητες της Μενεμένης, με καλύτερες προδιαγραφές αλλά ξανά με χωματόδρομους, με μιαν αίσθηση κατεπείγοντος. Αν έχετε χρόνια να δείτε αυτά τα μέρη, δεν θα το πιστεύετε.
Ηταν λογικό τα τελευταία χρόνια να χάσουμε την επαφή μας με τη Θεσσαλονίκη. Τα φώτα, ήδη προσανατολισμένα στο εθνικό κέντρο, έλουζαν μόνο ό,τι συνέβαινε στην προ-ολυμπιακή Αθήνα: τα έργα, η μουρμούρα, οι νέες υποδομές, ο Σαντιάγο Καλατράβα. Για τέσσερα χρόνια, δεν υπήρχε τίποτα άλλο στα ούτως ή άλλως αθηνοκεντρικά μέσα. Αθήνα, Αθήνα, Αθήνα…
Κι όμως σ’ αυτό το διάστημα της φαινομενικής αδράνειας η Θεσσαλονίκη έκανε τη δική της διαδρομή. Δεν άλλαξε δέρμα (άλλαξε, μήπως, η Αθήνα;), δεν είδε τα έργα υποδομής που άνοιξαν τον βηματισμό της πρωτεύουσας ούτε έθρεψε προσδοκίες. Ολα αυτά, όμως, δεν σημαίνουν κατ’ ανάγκη στασιμότητα.
Σιωπηρές μεταμορφώσεις
Θεσσαλονίκη στην αυγή του νέου αιώνα υφίσταται τις δικές της σιωπηρές μεταμορφώσεις. H Ανατολική Είσοδος, το τρίγωνο που σχηματίζουν το αεροδρόμιο, η Καλαμαριά και η περιοχή της Πυλαίας, έχει ήδη διαμορφωθεί σ’ ένα υπερτοπικό επιχειρηματικό και ψυχαγωγικό πάρκο με εμπορικά κέντρα, μούλτιπλεξ, ξενοδοχεία, υπερτοπικές αγορές τύπου Ikea και μεγάλες επιχειρηματικές μονάδες. Ανάλογους μετασχηματισμούς βιώνει και η υποβαθμισμένη δυτική πλευρά, εκεί που κάποτε κρατούσες την αναπνοή σου από τις μυρωδιές των βυρσοδεψείων. Τα προάστια επεκτείνονται ατάκτως και το κέντρο εξακολουθεί να αντανακλά τις φιλοδοξίες της πόλης.
Το παιχνίδι των εντυπώσεων παίζεται στο συμβολικό επίπεδο. H πρόσφατη αντιπαράθεση για την ανάπλαση της πλατείας Αριστοτέλους δίνει το μέτρο των (όχι τόσο) υπόγειων συγκρούσεων που εκδηλώνονται με κάθε ευκαιρία στο σώμα της τοπικής κοινωνίας. Κλυδωνισμούς προκαλεί και ένα πολύ μεγαλύτερης κλίμακας έργο, η κατασκευή της υποθαλάσσιας αρτηρίας, που φαίνεται να αμφισβητεί τη σημερινή σχέση της πόλης με το παραλιακό της μέτωπο.
Σχηματικά θα λέγαμε ότι η Θεσσαλονίκη του 2006 εμφανίζεται διχασμένη ανάμεσα στην ανάγκη της για έργα υποδομής, που θα ενισχύουν τη μητροπολιτική της ταυτότητα, αφενός, και στα κρίσιμα ιδεολογικά ζητήματα που θέτουν οι μικρές και μεγάλες πολεοδομικές επεμβάσεις, αφετέρου. Οι μόνιμες κατασκευές στην πλατεία Αριστοτέλους με το πρόσχημα της ευταξίας είναι σαφής ιδεολογική επιλογή που οδηγεί τα πράγματα προς συγκεκριμένη κατεύθυνση. Ταυτόχρονα, η ανάπλαση της αλάνας της Τούμπας από δύο νέους αρχιτέκτονες ορίζει επίσης ένα δρόμο με διαφορετικό, αυτή τη φορά, προσανατολισμό. Εχει, λοιπόν, μεγάλο ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς την εξέλιξη του ακήρυκτου αυτού πόλεμου. Μένει να δούμε πού θα καταλήξει.
Αναπλάθεται η παραλία
Μη σας παραπλανά η παραδοσιακή ρητορεία του δημάρχου Βασίλη Παπαγεωργόπουλου για το «αθηναϊκό κράτος που δεν κάνει τίποτα». Συμβαίνουν πολλά πράγματα αυτήν την εποχή στη Θεσσαλονίκη· ευτυχώς, όχι πάντα με πρωτοβουλία της Αθήνας. Και συμβαίνουν σε κομβικά σημεία της πόλης. Αρκεί ένας περίπατος στην παραλία για να μυριστείς την κινητικότητα. O περιβάλλων χώρος του Λευκού Πύργου είναι ανασκαμμένος και δύσκολα θα πλησιάσετε. Τα έργα ανάπλασης δεν έχουν ολοκληρωθεί ακόμη. Καθυστέρησαν γιατί η εφαρμογή της αρχιτεκτονικής μελέτης οδήγησε σε μικρή ανασκαφή που έφερε στο φως αρχαιότητες. Το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο αποφάσισε την κατάχωσή τους αλλά στη συνέχεια δόθηκε η εντύπωση πως ο πρώην υφυπουργός Πολιτισμού Πέτρος Τατούλης θα επανέφερε το θέμα για επανεξέταση. Χωρίς λόγο, όπως αποδείχθηκε. Παρ’ όλα αυτά ο δήμος Θεσσαλονίκης, που χρηματοδοτεί το έργο, πήρε την πρωτοβουλία να τροποποιήσει την αρχική μελέτη ιχνογράφοντας τα θεμέλια του περιτοιχίσματος στη δαπεδόστρωση.
Στην περίπτωση του Λευκού Πύργου εφαρμόζεται μία παλαιότερη μελέτη, που εκπονήθηκε με την ευκαιρία της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας (της Κατερίνας Τσιγαρίδα και των συνεργατών της), κάτι που δεν έγινε στην πλατεία Αριστοτέλους.
Από τον Λευκό Πύργο θα ξεκινήσει η ανάπλαση της Νέας Παραλίας, έως το Μέγαρο Μουσικής. Η βασική αρχή της μελέτης (την υπογράφουν οι Πρ. Νiκηφορίδης, P. Κάστρο, Σ. Ντενισόφ και Μπ. Κουόμο) είναι να διατηρηθεί η αναγνωρίσιμη φυσιογνωμία του ενιαίου μετώπου της πόλης προς τη θάλασσα, η συνέχεια και η γραμμικότητα του τοπίου. Χαρακτηριστικό της μελέτης, οι 16 χώροι που διαμορφώνονται στο εσωτερικό της παραλίας ως μια αλληλοδιαδοχή «πράσινων δωματίων». Πρόκειται για χώρους που επιχειρούν να διατηρήσουν την οικεία ατμόσφαιρα του ιδιωτικού κήπου, οργανώνοντας τον δημόσιο χώρο της πόλης: όχι μεγάλα «πάρκα», αλλά μικρής έκτασης «δωμάτια» που φέρνουν στη μνήμη τους κήπους των εξοχικών κατοικιών που βρίσκονταν στην ανατολική παραλία πριν από την επιχωμάτωση της δεκαετίας του ’70.
Νησίδες ελπίδας
Η σύγχρονη αρχιτεκτονική παραγωγή δεν είναι αυτή που δίνει τον τόνο στη Θεσσαλονίκη, όπως άλλωστε και σε καμία ελληνική πόλη. H Πολιτιστική Πρωτεύουσα δεν κληροδότησε σημαντικά νέα κτίρια παρά μόνον αποκαταστάσεις παλιότερων κτιριακών συνόλων (Βασιλικό Θέατρο, Μονή Λαζαριστών κ.ά.). Από τη Θεσσαλονίκη απουσιάζει η επιθετική αρχιτεκτονική γοήτρου και επίδειξης που συναντά κανείς σποραδικά σε οδικούς άξονες μεγάλης προβολής της Αθήνας (λεωφ. Κηφισίας κ.ά.), χωρίς αυτό να σημαίνει κάτι υποχρεωτικά αρνητικό. Είναι μία επισήμανση που αποτυπώνει ενδεχομένως την υποχώρηση του οικονομικού δυναμισμού που χαρακτήριζε τη Θεσσαλονίκη προηγούμενες δεκαετίες.
Ως εκ τούτου, η αρχιτεκτονική δράση διοχετεύεται περισσότερο σε δημόσιου χαρακτήρα κτίρια και λιγότερο σε κτίρια γραφείων. Να μια διαφοροποίηση σε σχέση με την Αθήνα. Σ’ αυτήν την κατηγορία να εντάξουμε το νέο Δημαρχείο Θεσσαλονίκης, το Πλανητάριο (αρχιτέκτων: Πάνος Τζώνος και Συνεργάτες), τις εγκαταστάσεις της Τεχνόπολης στην περιοχή του αεροδρομίου (Πρόδρομος Νικηφορίδης, Μπερνάρ Κουόμο), το Μουσείο Αθλητισμού στο Καυταντζόγλειο Στάδιο, το εμπορικό – επιχειρηματικό κέντρο «Λιμάνι» (Ρένα Σακελλαρίδου, Μόρφω Παπανικολάου) στη Δυτική Είσοδο της πόλης. Πολυσύνθετο έργο η διαμόρφωση της αλάνας της Τούμπας, που βρίσκεται σε εξέλιξη (Τ. Μπίρης). Προβλέπεται η ανάπτυξη κοινωφελών χρήσεων (πολιτιστικό κέντρο και κέντρο πολυμέσων, κολυμβητήριο ολυμπιακών προδιαγραφών) και υπαίθριων αθλητικών εγκαταστάσεων και χώρων πρασίνου με βάση τη μελέτη των Αλ. Πάνου και M. Παπαδάκη.
Ντιζάιν σε χωματόδρομους
Αν ο δρόμος σάς βγάλει στη Μενεμένη, μετά τα Σφαγεία και το ερειπωμένο (αλλά τόσο ατμοσφαιρικό) συγκρότημα του παλιού Φιξ, στα δυτικά της πόλης, δύσκολα δεν θα προσέξετε το πολύχρωμο μέτωπο με τις νέες πολυκατοικίες που καταλαμβάνουν πάλαι ποτέ αδόμητες ή εγκαταλελειμμένες περιοχές. Είναι μία εντυπωσιακή εικόνα, καλοδεχούμενη ως απόπειρα οραγανωμένης δόμησης με περίβλημα αισθητικής και «στυλ» (όλα τα μπαλκόνια έχουν επενδυθεί με διαφορετικού χρώματος πλεξιγκλάς) αλλά καταθλιπτική, αν κοιτάξει κανείς λίγο πιο κοντά και συνειδητοποιήσει την πυκνότητα των οικοδομών. H κατασκευαστική εταιρεία που τρέχει το project ζήτησε, προς τιμήν της, μελέτες – προτάσεις από μεγάλα αρχιτεκτονικά γραφεία της Θεσσαλονίκης. Δεν είναι κάτι που συνηθίζεται. Είναι προφανές, όμως, πως οι καλές προθέσεις εξαντλήθηκαν εκεί. Εντυπωσιάζει μια τόσο ρηχή αντίληψη, που επιχειρεί να ισορροπήσει την κραυγαλέα έλλειψη κοινόχρηστων χώρων και στοιχειώδους αστικού εξοπλισμού (τα ήδη κατασκευασμένα συγκροτήματα έχουν ήδη κατοικηθεί και ο κόσμος περπατά ανέμεσα σε λάσπες και οικοδομικά υλικά) με προπέτασμα ντιζάιν, δύσκολα. Μπροστά στις φλούο πολυκατοικίες της Μενεμένης οι εργατικές κατοικίες του ’30 φαντάζουν επαύλεις του Φρανκ Λόιντ Ράιτ.
Η εύθραυστη σχέση πόλης και θάλασσας
Η κοινή γνώμη της Θεσσαλονίκης έχει γαλουχηθεί τα τελευταία δέκα τουλάχιστον χρόνια με το όραμα δύο μεγάλων έργων που παραδοσιακά εξαγγέλλονται κάθε Σεπτέμβριο στη ΔΕΘ: την κατασκευή του μετρό και την υποθαλάσσια αρτηρία. Και τα δύο είναι έτοιμα να ξεκινήσουν.
Κι αν για το μετρό δεν υπάρχουν πλέον εμπόδια, το θέμα της υποθαλάσσιας αρτηρίας φαίνεται να αμφισβητείται όλο και περισσότερο. Σοβαρές ενστάσεις διατυπώνονται εκ μέρους πανεπιστημιακών και προσωπικοτήτων της πόλης. Οπως και στην περίπτωση της επιχωμάτωσης της παλιάς παραλίας στις αρχές της δεκαετίας του ’90, που τελικά εγκαταλείφθηκε ύστερα από την έντονη αντίδραση τοπικών φορέων, έτσι και τώρα, η υποθαλάσσια αρτηρία θέτει σε αμφισβήτηση τη σημερινή, εύθραυστη σχέση της πόλης με το θαλάσσιο μέτωπο, σήμα κατατεθέν της πόλης. Θεωρητικά το έργο έχει την υποστήριξη του πολιτικού κόσμου αν και ο νομάρχης Θεσσαλονίκης Π. Ψωμιάδης έχει διατυπώσει σε ανύποπτο χρόνο επιφυλάξεις. Την ίδια στιγμή, σημαντικοί αρχιτέκτονες και πολεοδόμοι δίνουν αγώνα για να μην υλοποιηθεί το έργο. Παραδόξως, το ΤΕΕ τηρεί σιγήν ιχθύος· ούτε υπέρ ούτε κατά. H καθηγήτρια του τομέα Πολεοδομίας – Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης στο ΑΠΘ, Αλέκα Γερόλυμπου, επισημαίνει πως το όφελος για το κυκλοφοριακό πρόβλημα σε σχέση με τη ζημιά που θα προκληθεί στο θαλάσσιο μέτωπο είναι ελάχιστο: «Οπως φαίνεται από το εξαιρετικά μικρό της μήκος, η αρτηρία, με ανεμπόδιστη κίνηση και προβλεπόμενη μέση ταχύτητα κατά 35% μεγαλύτερη από τη σημερινή, θα βγαίνει στην επιφάνεια στη νέα παραλιακή λεωφόρο και θα συνεχίζει την πορεία της μέσα στο υπάρχον δίκτυο της πόλης και στα φανάρια… Δηλαδή, σε μια πυκνοδομημένη περιοχή κατοικίας στις παρυφές του κέντρου, που είναι ήδη συμφορημένη κυκλοφοριακά». Οι επικριτές της αρτηρίας υπογραμμίζουν, επίσης, τις αλλαγές εις βάρος της παραλίας και των κοινόχρηστων χώρων που θα επιβάλει η κατασκευή των υποδομών ενός τόσο μεγάλου έργου (επιπλέον λωρίδες στην παραλιακή, ράμπες, εγκαταστάσεις διοδίων, κ.ά.).
