Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος του Μεσοπολέμου
Ανθολογία-Μετάφραση: Τάνια Ραχματούλινα
Εκδ. Πλέθρον, Σελ. 365
Η ανακάλυψη άγνωστων στον αναγνώστη, αλλά εξαιρετικά καλών συγγραφέων αποτελεί μία από τις μεγάλες χαρές του διαβάσματος. Αυτήν τη χαρά προσφέρει στο ελληνικό κοινό η Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος του Μεσοπολέμου, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πλέθρον. Η κ. Τάνια Ραχματούλινα ανθολογεί και μεταφράζει σε απολαυστικά ελληνικά 32 Ρώσους συγγραφείς. Ορισμένα από τα ονόματα που ανθολογούνται είναι ηχηρά και πασίγνωστα. Τα περισσότερα από αυτά είναι γνωστά στο λογοτεχνικό κοινό από τα ποιήματα και όχι από τα διηγήματά τους. Αυτή είναι η περίπτωση της Μαρίνα Τσβετάγιεβα ή του Αρσένι Ταρκόφσκι. Οι περισσότεροι συγγραφείς παρουσιάζονται για πρώτη φορά στους Ελληνες αναγνώστες. Οι περισσότεροι ανθολογούνται με ένα διήγημα. Αρκετοί με δύο και ορισμένοι με πέντε ή έξι διηγήματα. Νομίζω ότι δύσκολα θα αισθανθεί κανείς, εκτός ίσως από την περίπτωση του Μιχαήλ Ζόσιενκο, ο οποίος εκπροσωπείται με πέντε διηγήματα, ότι κάποιος συγγραφέας ανθολογείται με υπερβολικά πολλά διηγήματα σε βάρος άλλων. Είναι όμως σχεδόν σίγουρο ότι για συγγραφείς όπως ο μεγάλος Ρώσος ποιητής Νικολάι Γκουμιλιόφ, ο σπουδαίος διηγηματογράφος Βασίλι Αντρέγιεφ, ή ο πολύς Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, ο αναγνώστης θα λυπηθεί που δεν είχε τη δυνατότητα να απολαύσει περισσότερα από ένα διηγήματα. Οσον αφορά τον Αντρέγιεφ, συγγραφέα της «Αβύσσου», ή τον Ισαάκ Μπάμπελ έχει κανείς τη δυνατότητα να εντρυφήσει και σε άλλα τους έργα, καθώς κυκλοφόρησαν τελευταία στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ροές.
Πέντε – έξι «διαμάντια»
Ολα σχεδόν τα διηγήματα είναι γερά, καλοδουλεμένα και χορταστικά, σαν αφράτα, ζεστά χωριάτικα ψωμιά. Ανάμεσα στα 56 διηγήματα της Ανθολογίας ο αναγνώστης θα ανακαλύψει μερικά πραγματικά διαμάντια. Ακόμα κι αν τα υπόλοιπα διηγήματα ήταν μέτρια ή αδιάφορα, που δεν είναι, και πάλι το βιβλίο θα ήταν σπουδαίο, για πέντε – έξι αριστουργήματα που προσφέρει. Κάποια από αυτά, όπως το «Λάθος» του Αντρέγιεφ, ή η «Ανάλαφρη αναπνοή» και η «Αγαθιάρα» του τέλειου στυλίστα Ιβάν Μπούνιν, όπως τον χαρακτηρίζει ο Αντρέι Ταρκόφσκι, δύσκολα μπορεί να τα ξεχάσει κανείς. Ακολουθούν τον αναγνώστη για αρκετό καιρό αφότου κλείσει το βιβλίο.
Η εμπεριστατωμένη εισαγωγή της κ. Ραχματούλινα βάζει τον αναγνώστη στο κλίμα της εποχής, κάνοντας μια σύντομη ιστορική αναδρομή από την Οκτωβριανή Επανάσταση (1917), τον Εμφύλιο, έως την εποχή του Στάλιν. Τα διηγήματα καλύπτουν δύο δεκαετίες: του ’20 και του ’30. «Κατά γενική ομολογία», σημειώνει η κ. Ραχματούλινα, «οι δεκαετίες του ’20 και του ’30 υπήρξαν το πιο λαμπρό κεφάλαιο στην ιστορία του ρωσικού διηγήματος. Την εποχή αυτή γράφτηκε στη ρωσική γλώσσα μια λογοτεχνία ενδιαφέρουσα, αξιόλογη και ρηξικέλευθη, που ωστόσο το δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού φρόντισε να παραμερίσει με κάθε τρόπο. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’80 στη Σοβιετική Ενωση η λογοτεχνία διαβαζόταν πάνω απ’ όλα με βάση τον ιδεολογικό κώδικα για να κριθεί ανάλογα».
Ζωή σαν μυθιστόρημα
Ενα συναρπαστικό μέρος αυτού του βιβλίου αποτελούν τα βιογραφικά στοιχεία των συγγραφέων. Πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, οι συγγραφείς της εποχής εκείνης έζησαν πολυτάραχη ζωή, τα βιογραφικά τους είναι συχνά μικρά μυθιστορήματα. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Αντρέγιεφ, ο οποίος βρέθηκε εξόριστος με τον Στάλιν, στον οποίο δάνεισε μάλιστα το παλτό του. Το 1937 βρέθηκε σε μεγάλη ένδεια καθώς είχε απαγορευτεί η κυκλοφορία των βιβλίων του. Θυμήθηκε το παλτό κι έγραψε στον Στάλιν, ο οποίος δεν χάρηκε με την υπενθύμιση. Οπως κι ο Γκουμιλιόφ, οι συγγραφείς στην πλειοψηφία τους ήξεραν ότι «δεν θα πεθάνουν στο κρεβάτι με συμβολαιογράφο και γιατρό». Πολλοί, όπως ο μεγάλος Ισαάκ Μπάμπελ, εκτελέστηκαν από το καθεστώς ή πέθαναν στην εξορία.
Τα διηγήματα της Ανθολογίας συνθέτουν μια τοιχογραφία της εποχής. Ορισμένα, όπως το εκπληκτικό διήγημα του Ηλγια Ερενμπουργκ, «Ο γερογουναράς», αποπειρώνται να περιγράψουν τις δραματικές κοινωνικές αλλαγές που φέρνει η Επανάσταση. Ορισμένα όπως «Η εφημερίδα» του Μιχαήλ Κόζιρεφ είναι ευφυώς σατιρικά, άλλα όπως το «Μέσα στο ίδιο δωμάτιο» του Ιβάν Κατάγιεφ προσπαθούν να περιγράψουν την αναλγησία του νέου καθεστώτος. Μερικά ακολουθούν πιστά τις επιταγές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού («Κατά λάθος οδηγός», Αλεξαντρ Σεραφείμοβιτς), ενώ σε άλλα οι συγγραφείς εισχωρώντας στο βάθος του ανθρώπινου ψυχισμού και αποδίδοντας με διαύγεια το συγκεκριμένο, κατορθώνουν να αναφερθούν στο παναθρώπινο («Το λάθος» Αντρέγιεφ).
Ζωντανές εικόνες
Την τοιχογραφία συνθέτουν και αδιάφορα ή μέτρια διηγήματα, τα οποία αποδίδουν το κλίμα της εποχής και εντείνουν τη λάμψη των μικρών αριστουργημάτων. Ο αναγνώστης αναπόφευκτα συμμετέχει, κρίνει και εντέλει προβληματίζεται για την ίδια την ουσία της λογοτεχνίας, βυθιζόμενος σε μια μοναδική εποχή, η οποία είναι ταυτόχρονα και κάθε εποχή της λογοτεχνίας. Η Ανθολογία αυτή μου θύμισε τα λόγια του Γκόγκολ: «Δουλειά μου είναι να μιλώ με ζωντανές εικόνες και όχι με επιχειρήματα. Πρέπει να δείξω τη ζωή ολόπλευρα και όχι να συζητώ περί ζωής», και τα λόγια του Αντρέι Ταρκόφσκι: «Ο ποιητής δεν χρησιμοποιεί «περιγραφές» του κόσμου – συμμετέχει στη δημιουργία του».
