– Η Ευρωπαϊκή Ενωση θα καταφέρει να υλοποιήσει ένα ανεκτό πολιτικοοικονομικό σχέδιο ώστε να ικανοποιήσει τις προσδοκίες που δημιούργησε στους λαούς της;
– Η Ευρώπη βρίσκεται σε καλό δρόμο και θα γίνει ισχυρότερη στα επόμενα είκοσι χρόνια. Πρώτα απ’ όλα, συντελεί στη δημιουργία ενός πολυπολικού διακρατικού συστήματος – κι αυτό είναι θετικό. Η Αριστερά συχνά την κατακρίνει πως δεν είναι αρκετά «κοινωνική». Πράγματι, αλλά πρέπει να το δούμε σε μια προοπτική. Η Ευρώπη είναι περισσότερο «κοινωνική» απ’ ό,τι είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ιαπωνία ή οποιοδήποτε άλλο μέρος του κόσμου. Αυτό που χρειάζεται η Ευρώπη είναι μια ευφυής εξωτερική πολιτική, μια ενοποιημένη στρατιωτική δύναμη και ισχυρότερες πολιτικές δομές. Αλλά όλα αυτά μπορούν να υλοποιηθούν.
– Μπορούν να ενσωματωθούν στα ευρωπαϊκά σαλόνια όλοι οι φονταμενταλισμοί; Πώς βλέπετε το άνοιγμα προς την Τουρκία ή προς τη Ρωσία;
– Η Ευρώπη αντιμετωπίζει δύο βασικά προβλήματα: Την Τουρκία και τη Ρωσία. Το πρόβλημα της Τουρκίας είναι σχετικά απλό. Υπάρχει αντίσταση στην ένταξή της απλώς επειδή είναι ένα μεγάλο μουσουλμανικό κράτος. Ομως, η Ευρώπη χρειάζεται να συμβιβαστεί με την πολυπολιτισμική πραγματικότητα, και η ένταξη ενός μεγάλου μουσουλμανικού πληθυσμού θα πρέπει να θεωρηθεί θετικό γεγονός, πράγμα που μακροπρόθεσμα θα διαφυλάξει τον χώρο για όλες τις άλλες πολιτισμικές και θρησκευτικές μειονότητες στην ευρωπαϊκή σκηνή. Η Ελλάδα θα πρέπει να δει την ένταξη της Τουρκίας ως μέσον άρσης των ιστορικών εντάσεων, όπως ξεπεράστηκαν τα τελευταία πενήντα χρόνια οι γαλλογερμανικές εντάσεις με τη δημιουργία της Ε.Ε.
Το πρόβλημα με τη Ρωσία δεν είναι το Ισλάμ αλλά το μέγεθος του στρατού της και οι φοβίες που κληροδοτήθηκαν στην κεντροανατολική Ευρώπη για τον ιστορικό αυτοκρατορικό της ρόλο. Ομως, το μέγεθος του στρατού συνιστά εξίσου ένα πλεονέκτημα αλλά και έναν κίνδυνο. Η Ευρώπη χρειάζεται να ενσωματώσει τη δύναμη αυτή στη δική της. Και από οικονομική άποψη, η ένταξη της Ρωσίας έχει τεράστια σημασία για την Ευρώπη και κατά συνέπεια για τις κεντροανατολικές χώρες. Τέλος, τίποτα άλλο δεν θα τιθασεύσει τα αυτοκρατορικά ένστικτα στη Ρωσία, παρά η ένταξή της στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Με την ένταξη της Ρωσίας, η Ευρώπη θα γίνει ανθεκτικότερη απ’ ό,τι με την ένταξη της Τουρκίας. Αλλά έχω την πεποίθηση πως αυτά αποτελούν πιθανές εξελίξεις για τα επόμενα 25 χρόνια. Το ευρωπαϊκό οικοδόμημα απ’ τον Ατλαντικό ώς τα Ουράλια, όπως το ήθελαν ο Σαρλ ντε Γκωλ και ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, μπορεί να λάμψει και πολιτισμικά και γεωπολιτικά.
– Πώς βλέπετε την Ελλάδα; Εχει δυνατότητες κάποιου ρόλου στα διεθνή τεκταινόμενα;
– Η Ελλάδα είναι σε θέση να διαδραματίσει μείζονα ρόλο στα Βαλκάνια και στην Ευρώπη γενικότερα, εάν σταματήσει να είναι αμυντική με τους γείτονές της και εάν εστιασθεί στη θετική πολιτισμική συνεισφορά, μέσω της οποίας μπορεί να συμβάλει στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα.
Η κοινωνική επιστήμη
– Μπορεί η σημερινή κοινωνική επιστήμη να υλοποιήσει το πρόγραμμα μιας πραγματικής νεωτερικότητας της απελευθέρωσης;
– Η κοινωνική επιστήμη οφείλει να μετασχηματισθεί εκ θεμελίων. Θα πρέπει να ξεπεράσει την ψευδή διχοτόμηση μεταξύ γεγονότων και αξιών· να θέσει την ανάλυσή της σε ορίζοντες Μακράς Διάρκειας. Πρέπει να είναι ολιστική· ν’ αγνοήσει ριζικά τους ρυθμιστικούς της φραγμούς. Να μάθει να ζει με τις αμφιβολίες της γνώσης, οι οποίες είναι υπαρκτές και δεν θα ξεπεραστούν ποτέ. Θα πρέπει να υπάρξει κριτική κοινωνική επιστήμη – να διδάσκεται από τα κινήματα, να συμμετέχει στα κινήματα· να αντιλαμβάνεται, όμως, πως ο δικός της ειδικός ρόλος είναι αυτός της ανάλυσης και πως η ανάλυση δεν μπορεί να υποκατασταθεί από τις ανάγκες τακτικής των κινημάτων από στιγμή σε στιγμή.
Μπορεί να το επιτύχει; Αυτό μένει να το δούμε. Η κοινωνική επιστήμη δέχθηκε ισχυρό κλονισμό από την πτώση του φιλελευθερισμού, που στην πραγματικότητα υπήρξε η ιστορική πνευματική της έναρξη. Ωστόσο, το αποτέλεσμα ήταν η μεγάλη σύγχυση, παρά η χάλκευση ξεκάθαρων εναλλακτικών προτάσεων. Ακόμα τα ζητήματα στην κοινωνική επιστήμη παραμένουν τα ίδια όπως και τα ζητήματα στα αντισυστημικά κινήματα, όπως και σε ολόκληρο το παγκόσμιο σύστημα. Ολοι μας κουβαλάμε την ξεπερασμένη κληρονομιά που απορρέει από τις βεβαιότητες του 19ου αιώνα σχετικά με τον σύγχρονο κόσμο. Ολοι μας ερχόμαστε αντιμέτωποι με την υπάρχουσα αναρχία και το χάος της μεταβατικής περιόδου. Γνωρίζουμε, όπως έλεγε ο Ilya Prigogine, ο νομπελίστας της Χημείας του 1977, ότι η τάξη πάντα αναδύεται απ’ το χάος, όμως ακόμα δεν γνωρίζουμε ποια τάξη θέλουμε ούτε ποια τάξη θα λάβουμε.
Τα κυριότερα έργα του Βάλερσταϊν
– Ιστορικός Καπιταλισμός, μτφρ. Μέττα Τσικριτά, Θεμέλιο, Αθήνα 1987.
– Φυλή Εθνος Τάξη: Οι Διφορούμενες Ταυτότητες (με τον Etienne Balibar), μτφρ. A. Ελεφάντης & Ε. Καλαφάτη, εκδόσεις «Ο Πολίτης», Αθήνα, 1991.
– Μετά τον Κομμουνισμό, Guy Haarscher & Mario Telo (επιμ.), προλεγόμενα Γιώργος Κοντογιώργης, μτφρ. Μ. Μελετόπουλος & Δ. Γκούσκος (κείμενο του Wallerstein: Ο Μαρξισμός-Λενινισμός απέθανε. Ζήτω τι;), Παπαζήσης, Αθήνα 1997.
– Κοινωνιολογική Θεωρία της Ανάπτυξης, μτφρ. Κ. Αθανασίου & Θ. Παρασκευόπουλος, με κείμενα των Eva Etzioni-Halevi, Ulrich Menzel, Immanuel Wallerstein, Ν. Μουζέλη κ.ά., εκδόσεις Νήσος, 1999.
– Λόγος περί Παγκοσμιοποίησης και Δημοκρατίας, συνεντεύξεις του Χρόνη Πολυχρονίου (και με τον Immanuel Wallerstein), Scripta, 2002.
– Μετά τον Φιλελευθερισμό, μτφρ. Γιάννης Δοδόπουλος, εισαγωγή Κων/νος Τσουκαλάς, εκδόσεις Ηλέκτρα, σειρά Σύγχρονη Σκέψη, Αθήνα, 2004.
