Στη μονή του Αγίου Ανδρονίκου, ένα από τα παλιότερα μοναστήρια της Μόσχας όπου έζησε και τάφηκε ο μεγάλος αγιογράφος και μοναχός Αντρέι Ρουμπλιώφ, αύριο εγκαινιάζεται μια ενδιαφέρουσα -τόσο για τους Ρώσους όσο και για τους Ελληνες- έκθεση, με αγιορείτικους «θησαυρούς». Διακόσια αριστουργήματα της βυζαντινής και μεταβυζαντινής τέχνης συγκεντρώθηκαν από δέκα ονομαστά μουσεία της Ρωσίας και κυρίως από τις αποθήκες τους στις οποίες έμειναν κλεισμένα, και τώρα θα παρουσιαστούν στον εκθεσιακό χώρο του Μουσείου Ρουμπλιώφ στην πλατεία Αντρονιέφσκαγια.
Τι είναι αυτό που κάνει την έκθεση ξεχωριστή; Οτι όλα τα εκθέματά της είναι πολύτιμα αντικείμενα, τα οποία δωρήθηκαν από μοναχούς του Αγίου Ορους στους τσάρους και Πατριάρχες της Ρωσίας, κι άλλα αγοράστηκαν από συλλέκτες το 19ο αιώνα. Εικόνες του 12ου – 19ου αιώνα, χειρόγραφα του 10ου – 17ου αι., ιστορικά έγγραφα του 17ου αι., ξυλόγλυπτοι σταυροί, σχέδια, χειρόγραφοι χάρτες, γκραβούρες και άλλα αντικείμενα τέχνης είναι τα κυριότερα εκθέματα τα οποία παρουσιάζουν την αγιορείτικη παράδοση.
Υλικό που προέρχεται από σημαντικά μουσεία, όπως του Κρεμλίνου, το Κρατικό Ιστορικό Μουσείο, την Πινακοθήκη Τρετιακώφ, το Μουσείο Πούσκιν, το Μουσείο Ιστορίας, Πολιτισμού και Τέχνης της πόλης Σέργκιεφ Ποσάντ, το Εκκλησιαστικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Θεολογικής Ακαδημίας του Πατριαρχείου της Μόσχας, τη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη, το περίφημο Αρχείο Παλαιών Εγγράφων (Rgada) και βέβαια το ίδιο το Μουσείο Αντρέι Ρουμπλιώφ.
Η έκθεση οργανώνεται από το Ελληνικό Ιδρυμα Πολιτισμού σε συνεργασία με το Κεντρικό Μουσείο Παλαιορωσικής Τέχνης και Πολιτισμού Αντρέι Ρουμπλιώφ, την πρεσβεία της Ελλάδας στη Μόσχα (πρέσβης μας είναι ο Δημήτριος Παρασκευόπουλος). Την επιμέλεια έχει ο Δημήτρης Γιαλαμάς, Μορφωτικός Σύμβουλος της Πρεσβείας της Ελλάδας στη Μόσχα και εκπρόσωπος του Ιδρύματος Πολιτισμού. Ο ίδιος άλλωστε μέσα σε δέκα χρόνια έχει οργανώνει στη ρωσική πρωτεύουσα πάνω από 40 εκθέσεις που αφορούν τον ελληνικό πολιτισμό.
Είναι αλήθεια ότι οι Ρώσοι δείχνουν μεγάλο ενδιαφέρον για τέτοιες εκθέσεις και η συγκεκριμένη εντάσσεται στο ευρύτερο πνεύμα των εκθέσεων που απευθύνονται πάντα σε Ρώσους όσο και Ελληνες επισκέπτες.
Ανεκτίμητα δώρα
«Στα χίλια χρόνια της ιστορίας της Ρωσίας και των ελληνορωσικών πολιτικών σχέσεων, το Αγιον Ορος έπαιξε έναν από τους βασικότερους ρόλους», λέει ο κ. Δ. Γιαλαμάς. «Τα εκθέματα είναι αντικείμενα που ήρθαν από το Αγιο Ορος στη Ρωσία ως αποτέλεσμα αυτών των ελληνορωσικών σχέσεων. Ακριβώς επειδή αποδίδουν αυτό το πνεύμα των σχέσεων των δύο χωρών, τα κάνει να είναι πολύτιμα».
Μοναδικά όμως είναι και για έναν ακόμη λόγο: «Πρόκειται για αγιορείτικα κειμήλια που φυλάσσονται σε μουσεία της Ρωσίας και εκτίθενται για πρώτη φορά. Τα περισσότερα απ’ αυτά ήταν κρυμμένα στα υπόγεια των μουσείων και δεν υπήρχε η τεχνική δυνατότητα να αξιοποιηθούν. Για να πραγματοποιηθεί η έκθεση αυτή έγινε έρευνα, δεν είναι ότι τα έκρυβαν εκ του πονηρού. Υπάρχει λοιπόν ένας θεματικός χαρακτήρας».
Ολα αυτά τα εκθέματα όμως, για τη Ρωσία «έχουν παίξει καταλυτικό ρόλο στην ιστορία και τον πολιτισμό της». Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εικόνα της Πορταΐτισσας που ήταν και παραμένει το νούμερο ένα προσκύνημα της Ρωσικής Ορθοδοξίας μαζί με δύο άλλες εικόνες. Στην ουσία είναι αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας της Πορταΐτισσας της Μονής Ιβήρων που φιλοτεχνήθηκε το 1648 από τον Ελληνα αγιορείτη μοναχό και εικονογράφο Ιάμβλιχο τον Ρωμανό και έκτοτε έχει πάρει μυθολογικές διαστάσεις στην ψυχή και στον πολιτισμό του ρωσικού λαού.
Διάσημα εκθέματα
«Η εικόνα της Παναγίας της Πορταΐτισσας υπάρχει στη Μονή Ιβήρων του Αγίου Ορους, όπου η παράδοση λέει ότι δεν μπορεί να μετακινηθεί από το σημείο που είναι. Λέγεται Πορταΐτισσα γιατί είναι στην πόρτα του Μοναστηριού και το προστατεύει. Εάν μετακινηθεί σύμφωνα με την αγιορείτικη παράδοση καταλύεται η μοναχική πολιτεία του Αγίου Ορους. Ομως, ο Νίκων, ένας φιλέλληνας αρχιμανδρίτης που έγινε αργότερα πατριάρχης Μόσχας και πάσης Ρωσίας, ζήτησε αυτήν την εικόνα επειδή η κόρη του Τσάρου, του Αλεξέι Μιχάλεβιτς και αδερφή του Μεγάλου Πέτρου, είχε προβλήματα υγείας. Στο Αγιο Ορος λοιπόν έκαναν ένα αντίγραφο, κρατώντας όλες τις τελετές – έκανε δηλαδή μεγάλη νηστεία ο ζωγράφος κ.ά. Οταν τελικά έφτασε η εικόνα στη Μόσχα κατέβηκε όλος ο κόσμος στους δρόμους. Ηταν το 1648. Η Ιβήρσκαγια (δηλαδή η εικόνα των Ιβήρων) όπως λένε το αντίγραφο της Πορταΐτισσας είναι μαζί με τη Βλαντίμιρσκαγια και την Καζάνσκαγια από τις τρεις δημοφιλέστερες εικόνες της Ρωσίας».
Κι αυτό δεν είναι υπερβολή. Ισχύει ακόμη και σήμερα, λέει ο κ. Γιαλαμάς και διηγείται ένα περιστατικό. «Ημουν σε μια λειτουργία του Πατριάρχη μαζί με τον νυν ηγούμενο της Μονής Ιβήρων, τον Βασίλειο Ποντικάκη. Χαρίζει λοιπόν μια εικονίτσα χάρτινη ο Βασίλειος σε ένα παιδάκι που ήταν εκεί και εκείνο μόλις την πήρε στα χέρια του αναφώνησε «α, η Πορταΐτισσα!». «Πού το ξέρεις ότι είναι αυτή;», τον ρώτησε με τη σειρά του. «Μα είναι η μόνη Παναγία που ξέρω», του απάντησε το παιδί».
Στην έκθεση λοιπόν παρουσιάζεται αυτό το αντίγραφο – πρωτότυπο, αφού έχει αυτοδύναμη δική του ιστορία και παράλληλα εκθέματα που το αφορούν. Οπως η αλληλογραφία των Τσάρων με τους ηγούμενους «στείλτε μας την εικόνα» ή «την ετοιμάζουμε και σας τη στέλνουμε, κ.ά.».
Παράλληλα, οι επισκέπτες μπορούν να θαυμάσουν μια σειρά παλιών χειρογράφων διαφόρων προσωπικοτήτων, όπως λ.χ. του Καρδινάλιου Βησσαρίωνα από το Αγιο Ορος και άλλων μορφών. Η διακοσμητική τέχνη και η τεχνική του χειρογράφου παρουσιάζεται στους κώδικες με μικρογραφίες και αυτόγραφα κείμενα και άλλων γνωστών προσωπικοτήτων του ελληνικού κόσμου, όπως ήταν ο Μιχαήλ Κριτόπουλος, ο Ιωάννης Ευγενικός, ο Νικηφόρος Γρηγοράς, ο Μάρκος Ευγενικός, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος, ο Ιωάννης Καλλιγράφος, μαθητής του Αθανασίου του Αθωνίτου. Ενα τμήμα μάλιστα της έκθεσης περιλαμβάνει εικόνες και χειρόγραφα του Μάξιμου του Γραικού. Ενός Ελληνα που έφτασε από τη Μονή Βατοπαιδίου στη Ρωσία, τα χρόνια του Ιβάν του Τρομερού, και διεδραμάτισε τον πλέον καταλυτικό ρόλο στην ιστορία του ρωσικού πολιτισμού. «Ο λόγος του για ό,τι έλεγε ήταν συμβόλαιο. Πέθανε βέβαια στην εξορία αλλά για τους Ρώσους είναι μεγάλη μορφή, γιατί ο Μάξιμος ο Γραικός όρισε την ταυτότητα και το πρόσωπο του μεσαιωνικού τους πολιτισμού τον 16ο αι.».
Εξαιρετικής τέχνης θεωρούνται και οι δύο τοιχογραφίες που παρουσιάζονται στην έκθεση (μεγέθους περίπου Α4) που χρονολογούνται επίσης στον 16ο αιώνα και η μία προέρχεται από το Πρωτάτο.
Παράλληλες εκδηλώσεις
Η έκθεση αυτή που αντικατοπτρίζει τις σχέσεις της Ρωσίας με τον ελληνικό κόσμο την περίοδο του 16-17ου αιώνα και κυρίως με τις μονές του Αγίου Ορους, συμπληρώνει το διεθνές τριήμερο συνέδριο «Αγιον Ορος: Ιστορία, πολιτισμός, παραδόσεις» στο οποίο θα λάβουν μέρος 40 επιστήμονες απ’ όλο τον κόσμο. Από την Ελλάδα θα μεταβούν στη Μόσχα οι: Αντώνιος – Αιμίλιος Ταχιάος, Ευθύμιος Τσιγαρίδας, Χαράλαμπος Μπακιρτζής, Κρίτων Χρυσοχοΐδης, Ολγα Αλεξανδροπούλου, Αγαμέμνων Τσελίκας, ενώ από την Αμερική ο Ιγκορ Σεφτσένκο που θεωρείται για πολλούς «πατριάρχης» της διεθνούς βυζαντινολογίας. «Θα συναντηθούν και θα κάνουν ανακοινώσεις και ο πάγιος σκοπός είναι να σπάσουν τα σύνορα μεταξύ Ρωσίας και μη Ρωσίας. Οι Ρώσοι γνωρίζουν πολλά, η Δύση επίσης, αλλά μεταξύ τους δεν ξέρουν ο ένας για τις ανακαλύψεις του άλλου. Με αυτόν τον τρόπο επιχειρείται να σπάσουν τα σύνορα πάνω στη βυζαντινή τέχνη». Να εξετάσουν δηλαδή τις επιδράσεις που άσκησε η Αθωνική Πολιτεία τόσο στον ρωσικό όσο και στον ευρύτερο ευρωπαϊκό πολιτισμό, από τις απαρχές της μέχρι σήμερα. Υπεύθυνος συνεδρίου είναι ο Μπορίς Φόνκιτς, ο μόνος Ρώσος πολίτης αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Στο πλαίσιο των εγκαινίων θα δοθούν και δύο συναυλίες της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας υπό τη διεύθυνση του Λυκούργου Αγγελόπουλου, η μία αύριο και η άλλη την επομένη στο θέατρο του Ανατόλι Βασίλιεφ που παραχώρησε το χώρο του ως φίλος της παράδοσης και της ιστορίας του Αγίου Ορους.
Και μέσα σε όλα αυτά και η επανέκδοση τριών ρωσικών βιβλίων, ένα εκ των οποίων περιλαμβάνει τις περιηγήσεις του Βασίλι Γκριγκορόβιτς Μπάρσκι τον 18ο αιώνα στην Αθωνική Πολιτεία.
