Αν για την Αθήνα μία ακόμα έκθεση με έργα περιηγητών δεν θα προσέθετε ίσως πολλά περισσότερα στα όσα ήδη γνωρίζουμε, δεν συμβαίνει το ίδιο στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης. H πρωτεύουσα και γενικότερα η Νότια Ελλάδα προσείλκυαν το ενδιαφέρον ταξιδιωτών, κυρίως χάρη της ταύτισης της περιοχής με τα μνημεία του αρχαίου κόσμου. H οθωμανική Θεσσαλονίκη (έως το 1912), με το βυζαντινό παρελθόν, ήταν φυσικό να συγκινεί λιγότερο σ’ ένα τόσο συγκεκριμένο πλαίσιο. Το έλλειμμα αυτό κάνει ακόμα σημαντικότερη την πρωτοβουλία της οικογένειας Καλφαγιάν να συλλέγει έργα ζωγράφων – περιηγητών με θέμα τη Θεσσαλονίκη. Και τώρα, για πρώτη φορά, η ξεχωριστή αυτή συλλογή βλέπει το φως της δημοσιότητας, χάρη στην έκθεση που φιλοξενείται έως τις 20 Δεκεμβρίου στην Δημοτική Πινακοθήκη της Θεσσαλονίκης.
Η ιστορία της συλλογής ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του ’80, όταν ο Αρσέν και ο Ρουπέν Καλφαγιάν ανακάλυψαν στο Λονδίνο πίνακες μιας πιθανότατα εκκεντρικής Αγγλίδας, της Σάρλοτ Σμιθ, χρονολογημένους από το 1834. Αυτή ήταν η αρχή.
Τα έργα του 19ου αιώνα είναι μόλις επτά, με σημαντικότερη, ίσως, την ελαιογραφία του Ludwig A. J. Thiersch: ο Βαυαρός ζωγράφος έχει αναπαραστήσει τη βορειο-ανατολική γωνία της εκτός τειχών Θεσσαλονίκης.
Ομως ο κύριος όγκος της συλλογής (και της έκθεσης) προέρχεται από τον 20ό αιώνα και αναπαριστά τη ζωή στη Θεσσαλονίκη στις πρώτες δύο δεκαετίες του, όταν η παρουσία περιστασιακών επισκεπτών και στρατιωτικών υπαλλήλων πυκνώνει. Είναι μια Θεσσαλονίκη πολυεθνική, βουκολική, σχεδόν εξωτική για τα σημερινά μάτια. Είναι όλα έργα καλλιτεχνών; Οχι. Οπως επισημαίνει η επιμελήτρια της έκθεσης Φανή – Μαρία Τσιγκάκου (επιμελήτρια του τμήματος Ζωγραφικής και Χαρακτικών του Μουσείου Μπενάκη), οι δημιουργοί των έργων «είναι στην πλειονότητά τους αγνώστων βιογραφικών στοιχείων. Μοναδικοί μάρτυρες της παρουσίας τους στη Θεσσαλονίκη είναι τα ίδια τους τα έργα: Σκόρπια φύλλα από τετράδια σχεδίου, άλλα καρποί επιτόπιας παρατήρησης, οι «ανεπίσημες» παραστάσεις των σχεδιαστών συνδυάζουν την αυθεντικότητα με την αμεσότητα».
