Αντίθετα από ό,τι είναι ευρέως αποδεκτό, η αμερικανική επιρροή στην Ανατολική Μεσόγειο ήταν ισχυρή ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα. Είναι μία άποψη που ανατρέπει εν πολλοίς τη «συναισθηματική» προσέγγιση της παρουσίας των Ελλήνων στη Σμύρνη, αφού μας δίνει πρόσθετα εργαλεία για την κατανόηση μιας άλλης γεωπολιτικής συγκυρίας με αντιστοιχίες στη σύγχρονη παγκόσμια τάξη. H μελέτη της Παυλίνας Νάσιουτζικ (διδακτορική διατριβή) με τον εντυπωσιακό τίτλο «Αμερικανικά οράματα στη Σμύρνη του 19ου αιώνα – η συνάντηση της αγγλοσαξονικής σκέψης με την ελληνική», μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Εστία» και πρόκειται να παρουσιαστεί σε μία εκδήλωση στη Στοά του Βιβλίου, την Τρίτη 20 Ιουνίου (8 μ.μ.) με ομιλητές, εκτός από τη συγγραφέα, τους καθηγητές Θάνο Βερέμη και Βασίλη Κρεμμυδά.
Η Παυλίνα Νάσιουτζικ (διδάκτωρ Ιστορίας, ΑΠΘ) διευρύνει τη ματιά μας με ένα τρόπο που πείθει και παρασύρει. «Υπήρχε ένα κενό στην ιστορική έρευνα σχετικά με την αμερικανική παρουσία στην περιοχή τον 19ο αιώνα», μας λέει. «Μέσω των ιεραποστόλων, η αμερικανική επίδραση υπήρξε συστηματική και διαρκής χωρίς να είναι αποτέλεσμα της επίσημης αμερικανικής πολιτικής». H προτεσταντική θρησκεία ήταν μία εκκοσμικευμένη ιδεολογία, ενώ αντιθέτως η πολιτική σταδιακά υιοθετούσε χαρακτηριστικά μιας «ιερής» αποστολής. Το βιβλίο αποκλίνει από κάθε απλουστευτική εξίσωση αποικιοκράτη-αποικιοκρατούμενου. H Παυλίνα Νάσιουτζικ υποστηρίζει ότι η σχέση αυτή (ανάμεσα στους Προτεστάντες και τους Ορθόδοξους) είχε μία διόλου μονοσήμαντη δυναμική. «Είναι σημαντικό να ειπωθεί πως οι ιεραπόστολοι δεν είχαν σκοπό τον προσηλυτισμό αλλά την προβολή της αστικής ιδεολογίας τους». Μέσω των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων που ιδρύουν οι ιεραπόστολοι στην Ανατολή (π.χ. Ροβέρτειος Σχολή στην Κωνσταντινούπολη αλλά και Ευαγγελική Σχολή στην Ερμούπολη), οι νέοι Βαλκάνιοι αστοί υιοθετούν το αγγλοσαξονικό πρότυπο. Στη δεκαετία του 1820, μερικές δεκάδες Ελληνες στέλνονται για σπουδές στο Amherst και το Yale, ανάμεσά τους και ο Νικόλαος Πετροκόκκινος. O «προσηλυτισμός» είναι συναισθηματικός, όχι τυπικός. Είναι δηλαδή εξαστισμός και όχι θρησκευτική αφομοίωση. H Αμερική, με την ιδιαίτερη προτεσταντική κουλτούρα της Νέας Αγγλίας, γίνεται το όχημα για χιλιάδες Βαλκάνιους να προβάλουν ένα μέλλον για τον εαυτό τους.
Μέσα σε αυτό το κοινωνικό κλίμα, την περίοδο της ανόδου των αστικών τάξεων στα Βαλκάνια (1800-1850), η Σμύρνη διαμορφώνεται σε οικονομικό κέντρο. Ελληνες και Φραγκολεβαντίνοι συνυπάρχουν με Εβραίους, Αρμένιους και Τούρκους. Αν και συχνά ανταγωνιστική, η συμβίωση δίνει στην πόλη ορμή και τη μετατρέπει σε ένα πολυεθνικό κόμβο, που συχνά εντυπωσιάζει με τη διάχυση της δυτικής κουλτούρας. H ιστορική έρευνα αποδίδει πολύ συχνά τον εξαστισμό των Ελλήνων στη διάδοση των αρχών του ευρωπαϊκού (και κυρίως του γαλλικού) διαφωτισμού. H έρευνα της Π. Νάσιουτζικ επιχειρεί τη διεύρυνση αυτού του μοντέλου, συνδέοντας τον διαφωτισμό με το προτεσταντικό (κοινωνικό και όχι θρησκευτικό) κίνημα με αφετηρία τη Μεταρρύθμιση.
Η αναγωγή του αμερικανικού προτεσταντισμού σε εθνική ιδεολογία τον διαφοροποιεί π.χ. από τον λουθηρανισμό. Τον αναδεικνύει στην πρώτη εκκοσμικευμένη θρησκεία και τον καθιστά το κύριο όχημα του αστικού εκσυγχρονισμού στην Ανατολική Μεσόγειο μέσω ακριβώς της δράσης των μισιοναρίων στην πρώτη 50ετία του 19ου αιώνα. Οι ιεραπόστολοι ενδιαφέρονταν να ορίσουν τα αγγλοσαξονικά πρότυπα για τις ηγέτιδες τάξεις της Τουρκίας, της Ελλάδας, της Βουλγαρίας κ.ά. καθώς αυτές σταδιακά θα αποκτούσαν εθνικό ρόλο με την παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. H πολυσύνθετη μελέτη της Παυλίνας Νάσιουτζικ, γραμμένη σε ελκυστικό ύφος, προσφέρει μία πλατφόρμα ιδεών και ορίζει ένα νέο, διευρυμένο πλαίσιο για να ξανασκεφτεί κανείς τις σχέσεις Αμερικής-Βαλκανίων (με αναφορές ώς το σήμερα), τη μοναδική επιτυχία της Σμύρνης ως κέντρου μιας πολυεθνικής αστικής τάξης από τα τέλη του 18ου αιώνα και μετά, την ιδιαιτερότητα του αμερικανικού προτεσταντισμού, τις «ιερές» αναφορές της αμερικανικής πολιτικής, την ιδέα του «εκλεκτού έθνους» κ.ά. H δράση εκείνων των προτεσταντών ιεραποστόλων στην Ανατολική Μεσόγειο έχει αφήσει ίχνη που ως ιδεολογικό πλέγμα ανιχνεύονται ακόμη και σήμερα.
– Πιστεύετε ότι η world music έχει εξελιχθεί σε βιομηχανία μέσα στη μουσική βιομηχανία;
