ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. O αρχαίος και ο σύγχρονος πολιτισμός, το παρελθόν και το παρόν, διασταυρώνονται στην καρδιά της Θεσσαλονίκης, στα θεμέλια ενός μοντέρνου κτιρίου που έμελλε να φέρει στο φως έναν ξεχωριστό αρχαιολογικό θησαυρό: δεκάδες ασύλητους τάφους των πρώτων αλλά και μετέπειτα κατοίκων της πόλης από τον πυρήνα του ελληνιστικού και ρωμαϊκού νεκροταφείου ανατολικά των Τειχών που διαγράφουν την ιστορία της Θεσσαλονίκης.
Διακόσιους είκοσι τέσσερις, κιβωτιόσχημους και λακκοειδείς τάφους, ασύλητους στην πλειονότητα, με πλούσια κτερίσματα και ένα μοναδικό ταφικό μνημείο με τα μυστικά τους, αποκάλυψε η ανασκαφή που πραγματοποιήθηκε με αφορμή την ανέγερση της επέκτασης του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης στο χώρο της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης.
Τα ανέλπιστα ευρήματα ήρθαν στο φως σταδιακά από τον Οκτώβριο του 2000 ώς τον Ιούλιο του 2001, σε έκταση 1.200 τ.μ. H απογοητευτική πρώτη εικόνα από τις πρόχειρες κατασκευές της ΔΕΘ με αποχετευτικούς αγωγούς, καλώδια και οπτικές ίνες απέδωσε στα βαθύτερα στρώματα της γης, όταν η αρχαιολογική σκαπάνη άρχισε να εμφανίζει ένα σημαντικό αριθμό κτερισμάτων μεταξύ των οποίων σύνολα γυάλινων αγγείων και πήλινων ειδωλίων με εξαιρετικά χρώματα και δεκάδες νομίσματα.
Ενδείξεις αφθονίας
Στα ανώτερα στρώματα, παρά τις καταστροφές από τις σύγχρονες επεμβάσεις, επικρατούσαν κτιστοί κιβωτιόσχημοι τάφοι ρωμαϊκών χρόνων ενώ στα κατώτερα στρώματα, σε βάθος περίπου 2,50 μέτρων, υπήρχε μεγάλος αριθμός λακκοειδών τάφων των πρώιμων ελληνιστικών χρόνων με ταφές των πρώτων κατοίκων της Θεσσαλονίκης.
«Ορισμένοι σκελετοί ήταν κυριολεκτικά σκεπασμένοι με ειδώλια που αποτελούν ένδειξη αφθονίας και στοργής προς τους νεκρούς», περιγράφει η επικεφαλής της ομάδος αρχαιολόγος κ. Μαρία Τσιμπίδου-Αυλωνίτη. «Είναι χαρακτηριστική η ταφή ενός παιδιού πάνω στην οποία βρέθηκαν 60 ειδώλια βοοειδών και δυο πήλινα σκυλάκια μικρού μεγέθους, ενδεχομένως ως παιχνίδια-προσφορά των γονιών.
«Ερωτας και Ψυχή»
Μια από τις γυναικείες ταφές ήταν καλυμμένη με 15 περίπου ειδώλια τα περισσότερα Αφροδίτης, ως ελπίδα ίσως πίστης και αναγέννησης και με ένα εξαιρετικό ειδώλιο «Ερωτας και Ψυχή» ενώ η ταφή ενός άνδρα έφερε μια χάλκινη στλεγγίδα, χάλκινο επίχρυσο στεφάνι, έξι χάλκινα νομίσματα Κασσάνδρου και ένα ασημένιο του M. Αλεξάνδρου».
Ολες σχεδόν οι ταφές χρονολογούνται από τα νομίσματα, που βρέθηκαν ανάμεσα στα κτερίσματα των νεκρών. Πολλές από αυτές ανήκουν στους πρώτους κατοίκους της Θεσσαλονίκης μετά την ίδρυσή της από τον Κάσσανδρο το 316 π.Χ. Προέρχονται από το νεκροταφείο των Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών χρόνων, που εκτείνεται από τα πανεπιστήμια, ανατολικά των τειχών, ως τουλάχιστον την ΔΕΘ. Είχε αναπτυχθεί, στο σημείο αυτό, εκατέρωθεν του αρχαίου λιθόκτιστου δρόμου, ο οποίος ξεκινούσε από τη λεγόμενη Κασσανδρεωτική Πύλη (Καλαμαρία στα Βυζαντινά χρόνια) και οδηγούσε προς τη Χαλκιδική.
Ρωμαϊκό ταφικό μνημείο
Εκπλήξεις ωστόσο για τους αρχαιολόγους της ΙΣΤ΄ Εφορείας Κλασικών και Προϊστορικών αρχαιοτήτων έκρυβε η ανασκαφή (η τέταρτη στο χώρο της ΔΕΘ) ώς την τελευταία ημέρα οπότε αποκαλύφθηκε το τμήμα ενός Ρωμαϊκού ταφικού Μνημείου «μιας μορφής που εμφανίζεται για πρώτη φορά σε νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης», διευκρινίζει η κ. Τσιμπίδου. Το ταφικό μνημείο, ανασκαμμένων διαστάσεων 6X5.50 μ., που χρονολογείται πιθανότατα τον 1ο αιώνα μ.Χ, δεν στάθηκε δυνατόν να αποκαλυφθεί ολόκληρο, καθώς ξέφευγε από τα όρια του οικοπέδου όπου ανεγείρεται η πτέρυγα του Μουσείου. Εκτείνεται κάτω από το οδόστρωμα και, παρά τις αιτήσεις της Εφορείας, οι αρμόδιες υπηρεσίες δεν παραχώρησαν άδεια για περαιτέρω έρευνα.
Το μνημείο με τον υπόγειο λιθόκτιστο θάλαμο ανήκει πιθανότατα σε οικογένεια πλούσιων ρωμαίων που τον χρησιμοποιούσαν ως οικογενειακό τάφο μέχρι και τον 2ο μ.Χ. H οροφή του μνημείου έχει υποστεί καταστροφή από μεταγενέστερο ταφικό συγκρότημα, το υπόλοιπο όμως κτίσμα διατηρείται σε καλή κατάσταση. Τα τοιχώματά του φέρουν κόγχες όπου τοποθετούσαν τεφροδόχα σκεύη ενώ διασώζουν τμήμα νωπογραφίας «φρέσκο» που μιμείται ορθομαρμάρωση. Ανάλογα ταφικά μνημεία, σημειώνει η κ. Τσιμπίδου, ίσως περισσότερα σύνθετα, έχουν βρεθεί στη Ρώμη και στην Πάτρα.
Η αποκάλυψη του ευρήματος ήταν έκπληξη για τους αρχαιολόγους αλλά πρόβλημα για τους αρχιτέκτονες του μουσείου, οι οποίοι τελικά, σε συνεργασία με την ΙΣΤ’ Εφορεία, βρήκαν σύντομα τη λύση. Μετέτρεψαν την αρχική μελέτη για να προσαρμόσουν το ταφικό μνημείο στο εσωτερικό κτιρίου, όπου θα διατηρηθεί ορατό κάτω από το γυάλινο δάπεδο του κυλικείου.
Παράλληλα, θα ανακατασκευάσουν ένα πλινθόκτιστο κιβωτιόσχημο τάφο, τον οποίο καθαίρεσαν οι συντηρητές της Εφορείας, για να τον τοποθετήσουν κάτω από γυάλινο προστατευτικό στην είσοδο της επέκτασης.
Μόνιμα εκθέματα
Τα δύο πρόσφατα ευρήματα, όπως και το μοναδικό τμήμα του αρχαίου λιθόστρωτου δρόμου (μήκους 12,50 μ. και πλάτους 4,20 μ.) που διατηρείται στην προηγούμενη πτέρυγα του Μουσείου (ήρθε στο φως το 1996 κατά την ανέγερσή της) αποτελούν μόνιμα εκθέματα σ’ ένα κέντρο του σύγχρονου πολιτισμού.
Η ανακοίνωση των αρχαιολόγων κ. κ. Μαρίας Τσιμπίδου-Αυλωνίτη, Στ. Γκαλινίκη, K. Αναγνωστοπούλου, για την ανασκαφική έρευνα στο χώρο επέκτασης του ΜΜΣΤ με τίτλο «ΔΕΘ και αρχαιότητες: μια σχέση με το παρελθόν και μέλλον» θα γίνει αύριο (10.15), στην ετήσια Αρχαιολογική συνάντηση, που αρχίζει σήμερα στην αίθουσα τελετών του Παλαιού κτιρίου της Φιλοσοφικής Σχολής. Κατά τη διάρκεια των τριήμερων εργασιών θα γίνουν 71 συνολικά ανακοινώσεις για τις ανασκαφές του 2001 στη Μακεδονία και τη Θράκη.
