Στα εγκαίνια της έκθεσης της Ρωσικής Πρωτοπορίας στο νεαρό Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, τον Δεκέμβριο του 2000, ανακεφαλαιώναμε την ιστορία απόκτησης της συλλογής Κωστάκη και διακινδυνεύαμε αισιόδοξες προβλέψεις για το μέλλον, μαζί με διαπιστώσεις υπαρκτών ελλείψεων. Δεκατέσσερις μήνες αργότερα, η πορεία του Μουσείου ξεπερνά τις αισιόδοξες εκτιμήσεις και αναιρεί εν πολλοίς τις επιφυλάξεις. Πράγματι, σε διάστημα ενός έτους, το νεοσύστατο ΚΜΣΤ κατόρθωσε να συγκροτήσει ένα σχέδιο αξιοποίησης της ιστορικής συλλογής Κωστάκη, που περιλαμβάνει αξιόλογες έως πολύ φιλόδοξες εκθέσεις -μονογραφικές και συνθετικές-, τεκμηρίωση-καταγραφή, σεμινάρια, διαλέξεις, δανεισμούς και ανταλλαγές. Με λίγα λόγια, βρίσκεται στον σωστό δρόμο ώστε να παίξει ενεργό ρόλο στο διεθνές πεδίο της τέχνης του 20ού αιώνα και να σωρεύσει πολύτιμη τεχνογνωσία: για τα ελληνικά μουσεία αλλά και για μια νεότερη γενιά Ελλήνων ιστορικών τέχνης με διεθνείς βλέψεις.
Γόνιμες ανταλλαγές
Τι έχει κάνει έως σήμερα και τι σχεδιάζει στο εξής; H πολύ ενδιαφέρουσα έκθεση «O Τάτλιν και ο κύκλος του», που διεξάγεται στην Αποθήκη B1, στο Λιμάνι της Θεσσαλονίκης, δείχνει το δυναμικό των γόνιμων ανταλλαγών που μπορεί πια να προκαλέσει το Μουσείο με όπλο τη συλλογή Κωστάκη. H έκθεση περιλαμβάνει σπάνια σχέδια του Τάτλιν και συνοδοιπόρων του, για κατασκευές, από τη συλλογή Κωστάκη, μαζί με λίγα πρωτότυπα και πολλές ανακατασκευές έργων προερχόμενα από ξένα μουσεία και γκαλερί. Σταρ της έκθεσης, το πρωτότυπο φτερό της πτητικής μηχανής του Τάτλιν -γοητευτικό απομεινάρι μιας ιδιοφυΐας και μιας εποχής ουτοπιών. Το ενδιαφέρον έγκειται στη σύνθεση: τα ιστορικά σχέδια του Μουσείου ζωντανεύουν χάρη στις συνεκτιθέμενες ανακατασκευές? και οι ανακατασκευές αποκτούν βάρος και κύρος χάρη στα πρωτότυπα σχέδια. Αυτή η ευτυχής συμπλήρωση δείχνει πώς θα συγκροτεί τις μελλοντικές εκθέσεις του το ΚΜΣΤ: δανείζοντας και δανειζόμενο. Υποδειγματικός και ο κατάλογος, με πρωτότυπα κείμενα και «κονστρουκτιβιστική» σχεδίαση.
Προκλητική δέσμη
Ποιες είναι οι επόμενες εκθέσεις; O διευθυντής Μίλτος Παπανικολάου αναφέρει μια δέσμη προκλητική, από την οποία ξεχωρίζουν η πρώτη διεθνώς αναδρομική έκθεση Νικρίτιν και η εξαιρετικά φιλόδοξη σύνθεση «O Μάλεβιτς και ο κύκλος του. Σχέσεις της βυζαντινής τέχνης με τα κινήματα του μοντερνισμού».
Το ΚΜΣΤ κατέχει το μεγαλύτερο σύνολο έργων του σπουδαίου Σόλομον Νικρίτιν, συνολικά 234 έργα. H έκθεση, διεθνούς εμβελείας, θα οργανωθεί σε συνεργασία με την Πινακοθήκη Τρετιακόφ της Μόσχας, εντός του 2003. Θα ακολουθήσουν ανάλογες μονογραφίες για τους Κλιούν, Κλούσιτς, Πόποβα, για τους οποίους το Μουσείο κατέχει επίσης μοναδικού πλούτου και αξίας σύνολα έργων.
Η συνθετική έκθεση «O Μάλεβιτς και ο κύκλος του» προγραμματίζεται για το τέλος του 2003. Θα παρουσιαστούν πολλά έργα του σουπρεματισμού, υπό την επιμέλεια του γνωστού θεωρητικού της Ρωσικής Πρωτοπορίας JohBowlt. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον εδώ έγκειται στη διερεύνηση των σχέσεων του μοντερνισμού με τις αρχές της βυζαντινής τέχνης -θέμα που βρίσκεται στο επίκεντρο των πιο πρόσφατων ερευνών στην τέχνη του 20ού αιώνα, με εκθέσεις, δημοσιεύσεις κ.λπ. Στο πλαίσιο αυτό άλλωστε το Μουσείο οργανώνει ομόθεμο σεμινάριο τον ερχόμενο Μάρτιο, στο οποίο τους μεταπτυχιακούς φοιτητές από τη Θεσσαλονίκη και το Λος Αντζελες θα διδάξουν οι JohBowlt και η Nicoletta Misler, καθώς και Ελληνες αρχαιολόγοι και ιστορικοί της βυζαντινής τέχνης.
Στο εκθεσιακό πρόγραμμα του ΚΜΣΤ περιλαμβάνονται ακόμη μια μεγάλη έκθεση για την τέχνη των βαλκανικών χωρών, με συνεργασία μουσείων από δέκα χώρες και υπερεκατό έργα (την ερχόμενη άνοιξη)? η ιστορική έκθεση «Σύνθεση και κατασκευή», με βάση το υλικό του Ινστιτούτου Καλλιτεχνικής Παιδείας, από το 1921 (τέλος 2002)? και η «Ευρώπη σήμερα», το 2003, επ’ ευκαιρία της συνάντησης κορυφής των ηγετών της E.E. στη Θεσσαλονίκη, με συμμετοχή κορυφαίων καλλιτεχνών από τις 12 χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
