Πολλά πράγματα χειροτερεύουν στον κόσμο μας τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά υπάρχει κάτι που βελτιώνεται. Πρέπει να τα λέμε αυτά. Κατά τη γνώμη μου, το πράγμα που βελτιώνεται είναι η ελληνική βιβλιοπαραγωγή, και δεν εννοώ μόνο από την άποψη της ποσότητας. Από το ξέσπασμα της ελληνικής κρίσης και μετά έχουμε δει μια έκρηξη στην παραγωγή βιβλίων της κατηγορίας “non-fiction”, της μη μυθοπλασίας δηλαδή, κάθε είδους και μορφής. Ιστορικά, βιογραφικά, πολιτικά, βιβλία για κάθε θέμα, για κάθε γούστο, μάλλον περισσότερα από ό,τι παλιά αλλά, κυρίως, εξαιρετικά υψηλής ποιότητας. Η παραγωγή, βεβαίως, προέκυψε από μια ανάγκη. Η χώρα μας χρεοκόπησε. Πώς το πάθαμε αυτό; Ποτέ στο πρόσφατο παρελθόν δεν χρειαζόμασταν περισσότερες απαντήσεις, περισσότερη τεκμηρίωση, για θέματα που είχαν να κάνουν με την οικονομία, την πολιτική και την κοινωνία. Οπότε ειδικοί από κάθε τομέα έσπευσαν να καλύψουν το κενό, κι εμείς απολαμβάνουμε εξαιρετικά βιβλία τα τελευταία 15 χρόνια. Ισως και περισσότερα από όσα μπορούμε να καταναλώσουμε.
Και μετά την εποχή των μνημονίων η τάση αυτή δεν αμβλύνθηκε. Εχουμε κι άλλες μεγάλες προκλήσεις, άλλωστε, δεν μας αφήνει η πραγματικότητα να ησυχάσουμε. Πόλεμοι ξεκινάνε, γεωπολιτικές σταθερές τινάζονται στον αέρα, κρίσεις ξεσπάνε, πανδημίες, κλιματικές αλλαγές, τεχνητές νοημοσύνες. Θέματα υπάρχουν. Οπως αποδεικνύεται, υπάρχουν και συγγραφείς. Κι όχι μόνο από τις πηγές που φανταζόμασταν, από τον ακαδημαϊκό ή τον δημοσιογραφικό χώρο. Ολοένα και συχνότερα κι άλλοι κάθονται μπροστά στο λάπτοπ και γράφουνε ποτάμια λέξεων. Πολιτικοί, επιχειρηματίες, δικηγόροι, αποφασίζουν να πάρουν χρόνο από τη ζωή τους για να βγάλουν ένα χάρτινο αντικείμενο εκατοντάδων σελίδων στην εποχή που υποτίθεται ότι όλοι σταματάνε να διαβάζουν, εθισμένοι στο TikTok.
Είναι ένα πολύ ωραίο πράγμα.
Εδώ παρακάτω σας συγκέντρωσα δέκα πρόσφατα non-fiction βιβλία που για διάφορους λόγους μου έκαναν εντύπωση. Κάποια μου προκάλεσαν και (ευχάριστη, σε όλες τις περιπτώσεις) έκπληξη. Ολα είναι χρήσιμα για όσες και όσους ενδιαφέρονται για τα θέματα με τα οποία πραγματεύονται.
Πολύ καλύτερα απ’ το να σκρολάρετε με τις ώρες στo TikTok, όπως και να ’χει.
1. Θόδωρος Σκυλακάκης: Η εκτόπιση της εργασίας
Να κάτι απροσδόκητο: μια ολοκληρωμένη και νηφάλια καταγραφή του state of play του χώρου της τεχνητής νοημοσύνης, συμπληρωμένη και από συγκεκριμένες (και πολύ φιλόδοξες) προτάσεις για την αντιμετώπιση των πιθανών μεγάλων προβλημάτων που ενδέχεται να προκύψουν στην αγορά εργασίας, από έναν Ελληνα πολιτικό. Ο πρώην υπουργός και ευρωβουλευτής Θόδωρος Σκυλακάκης, κινητοποιημένος από τα πιο ευγενή κίνητρα, έγραψε ένα επίκαιρο βιβλίο για το ίσως σημαντικότερο θέμα της εποχής, και μάλιστα πολύ διαφορετικό από τα πολλά άλλα που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, από ξένους ειδικούς. Καταγράφει τα σημερινά δεδομένα και τα πιθανά σενάρια για τις μελλοντικές επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης, προσθέτοντας δύο καινοτομίες: πρώτον, διανθίζει την αφήγηση με πολλές και πλούσιες ιστορίες για τη βιομηχανική επανάσταση, τους “robber barons”, την ιδεολογική τιτανομαχία Τζον Ρωλς – Ρόμπερτ Νόζικ και άλλα σχετικά και ενδιαφέροντα. Και δεύτερον, προτείνει ριζοσπαστικές λύσεις για την αντιμετώπιση των πιο ζοφερών και δραματικών σεναρίων (που θεωρεί και πιο πιθανά), από την εφαρμογή ενός «ελάχιστου εγγυημένου κεφαλαίου», μέχρι την ελεύθερη πρόσβαση σε εξελιγμένα εργαλεία ΑΙ για όλους τους πολίτες. Κυκλοφόρησε τον Μάιο του 2026 από τις εκδόσεις Καστανιώτη.
2. Τάσος Τέλλογλου: Πατριδογνωσία
Το βιβλίο του Τάσου Τέλλογλου περιλαμβάνει μια σειρά από ιστορίες με άξονα σημαντικές δημοσιογραφικές έρευνες από τη 40χρονη πορεία του καλού δημοσιογράφου. Το άθροισμά τους, ωστόσο, είναι ένα πολύ βαθύτερο και ουσιαστικότερο αποτέλεσμα. Δεν παίρνουμε μόνο μια ζωντανή εικόνα από τη διεξαγωγή της δημοσιογραφικής έρευνας (τη συναρπαστική συλλογή στοιχείων, την επαφή με τις πηγές, την περιπετειώδη φύση της δουλειάς στο πεδίο) αλλά και μια εικόνα της πρόσφατης ιστορίας της χώρας μας «από μέσα». Στις ιστορίες του Τέλλογλου (γραμμένες με οικονομία και αμεσότητα, σε πρώτο πρόσωπο) αναδεικνύονται οι δυναμικές, οι σχέσεις και οι τάσεις που τρέχουν κάτω από την επιφάνεια της κοινωνικής και οικονομικής ζωής της Ελλάδας. Αυτά που εμείς μαθαίνουμε εκ των υστέρων, απλοϊκά, ως «σκάνδαλο Κοσκωτά» ή «σκάνδαλο Τσοχατζόπουλου» από πίσω κρύβουν ιστορίες που θα άξιζαν η καθεμία ξεχωριστά να γίνει ταινία του Χόλιγουντ. Κυκλοφόρησε τον Μάιο του 2026 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
3. Ελίζα Τριανταφύλλου: Το ρεπορτάζ
Η δημοσιογράφος Ελίζα Τριανταφύλλου, που συνεργάστηκε πρόσφατα και με τον προαναφερθέντα Τέλλογλου σε σημαντικά ρεπορτάζ, έγραψε ένα μικρό βιβλιαράκι με αφορμή την έρευνα της ίδιας και άλλων δημοσιογράφων για το πρόσφατο, πολύ σοβαρό σκάνδαλο των υποκλοπών. Γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, μας δίνει μια ωραία εικόνα της φύσης της δουλειάς σήμερα, με όλους τους κινδύνους, τις προκλήσεις και τις αναποδιές. Αλλά το βιβλιαράκι κάνει και κάτι άλλο. Εξιστορώντας τη δική της καριέρα στο πρώτο μισό, χαρτογραφεί με ζωντάνια και μια ιστορία που έχει περάσει λίγο απαρατήρητη: την κοσμογονική αλλαγή στο status quo των ΜΜΕ στην Ελλάδα τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Θα διάβαζα και ολόκληρο βιβλίο γι’ αυτό το θέμα, που με ενδιαφέρει πολύ και επειδή το έζησα κι ο ίδιος. Το «Ρεπορτάζ» κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 2026 από τις εκδόσεις Αντίποδες.
4. Στάθης Καλύβας & Νατάσα Τριανταφύλλη: Big Bang 1970-1973
Αυτό είναι το δυσκολότερο βιβλίο για να πάρετε μαζί στην παραλία φέτος, αλλά και αυτό που πιθανότατα έχετε ήδη. Ενας γιγάντιος τόμος 700 σελίδων κάνει μια απροσδόκητα ενδιαφέρουσα δουλειά: καταγράφει και αναλύει διεξοδικά μια εκπληκτική πολιτιστική άνθηση που παρατηρήθηκε στη χώρα μας καταμεσής τους χούντας. Οι συγγραφείς δεν αφήνουν τίποτε να πέσει κάτω. Στο τρίτο μέρος του βιβλίου καταγράφουν εξαντλητικά την πολιτιστική παραγωγή στη μουσική, τον κινηματογράφο, το θέατρο, τις εικαστικές τέχνες και τη λογοτεχνία εκείνα τα χρόνια. Αλλά στα άλλα μέρη κοιτάζουν με συναρπαστικό τρόπο τις προσωπικότητες, τις τάσεις, τις δυναμικές και τα ρεύματα που άνθισαν σε ένα θεωρητικά εντελώς αντίξοο περιβάλλον. Η εξιστόρηση, προφανώς, ξεφεύγει από το αμιγώς πολιτιστικό πλαίσιο. Διαβάζουμε για τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, τον Ταχτσή και τον Αγγελόπουλο, και καταλαβαίνουμε σημαντικά πράγματα (και καταρρίπτουμε επίμονους μύθους) τόσο για τη φύση και τον τρόπο λειτουργίας της χούντας, όσο και για τους μηχανισμούς που πυροδοτούν κινήματα κάθε είδους εντός της ελληνικής κοινωνίας. Πέρα από το ενδιαφέρον των ίδιων των ιστοριών, δε, ένα πράγμα που βοηθά πολύ στην πλοήγηση στο τεράστιο βιβλίο είναι και ο εκπληκτικός σχεδιασμός του. Γραφιστικά είναι ένα κομψοτέχνημα. Κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2025 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
5. Oδυσσέας Αθανασίου: Γιατί αυτοί πέτυχαν
Να κάτι άλλο απροσδόκητο: ο διευθύνων σύμβουλος της LAMDA Development έγραψε ένα βιβλίο, το οποίο όμως δεν έχει σχέση με το real estate ή το λιανικό εμπόριο. Ο Οδυσσέας Αθανασίου έγραψε έξι σύντομα κείμενα που καταγράφουν πώς έξι πολύ διαφορετικές μεταξύ τους χώρες κατάφεραν να χτίσουν ανθεκτικές και ακμάζουσες οικονομίες. Οπως ξέρετε εσείς, αυτό το θέμα, η εξέταση δηλαδή παραδειγμάτων άλλων χωρών, το «πώς το έκαναν», πώς έλυσαν σοβαρά προβλήματα σαν αυτά που αντιμετωπίζει η δικιά μας χώρα διαχρονικά, το έχω στην καρδιά μου μέσα. Ο Αθανασίου επέλεξε κυρίως μικρές χώρες (όχι τις μεγάλες, παραδοσιακές αυτοκρατορίες, που έχουν άλλα χαρακτηριστικά, λιγότερο “transferable” που λέμε στο Τρίκορφο) δύο διαφορετικών κατηγοριών. Τρεις παλαιότερες περιπτώσεις, που εκμεταλλεύτηκαν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά άλλων εποχών για να λύσουν όμως διαχρονικά προβλήματα (τη Βενετία, την Πορτογαλία και την Ολλανδία) και τρεις πιο πρόσφατες περιπτώσεις, που είναι μάλλον και οι πιο χρήσιμες για εμάς (τη Σιγκαπούρη, τη Νότια Κορέα και την Εσθονία). Μπορείτε να βρείτε και αλλού αυτές τις ιστορίες επιτυχίας, μαζί με εκτενείς αναλύσεις των αιτιών και των μηχανισμών τους, αλλά εδώ παρουσιάζονται συνοπτικά και μαζί, με απλό και συμπυκνωμένο τρόπο. Ενδιαφέρον και χρήσιμο. Κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2025 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
6. Σταύρος Θεοδωράκης & Αρης Βουρβούλιας: 14 σκιές & αλήθειες της Ελλάδας
Αλλη μια συλλογή από κείμενα, αλλά με διαφορετική αφετηρία: εδώ οι συγγραφείς επιλέγουν 14 θέματα που απασχολούν ειδικά τη δική μας χώρα διαχρονικά, από την καθυστέρηση στην απονομή δικαιοσύνης και το δημογραφικό, μέχρι την παιδική παχυσαρκία και τη φοροδιαφυγή. Καταγράφουν με απλό, και κατανοητό τρόπο την πραγματική τους διάσταση, τις αληθινές τους συνέπειες και, επιπλέον, λένε δυο λόγια για διεθνή “best practices” και πιθανές λύσεις. Αυτό κι αν είναι θέμα που βρίσκεται στην καρδιά μου μέσα –με πολλά από τα θέματα αυτά έχω καταπιαστεί και προσωπικά στο παρελθόν. Θα βρείτε μπόλικες παραπομπές στις έρευνες που κάναμε στη διαΝΕΟσις για πολλά από αυτά στην εκτενή βιβλιογραφία του βιβλίου. Πέρα από την αυτονόητη αξία της καταγραφής των βασικών συνοπτικά και συγκεντρωμένα, επιπλέον, πρέπει οπωσδήποτε να επισημάνουμε και εδώ τη μεγάλη έμφαση που έχει δοθεί στο design και την παρουσίαση των δεδομένων, τα διαγράμματα, τους πίνακες, το στήσιμο και τις επιλογές που έχουν γίνει για την παρουσίαση –ακόμα και τα χρώματα. Δεν είναι μόνο χρήσιμη έκδοση –είναι και πολύ όμορφη. Αυτό είναι επίσης κάτι που έχει αλλάξει πολύ τα τελευταία χρόνια: κυκλοφορούν ολοένα και περισσότερα όμορφα βιβλία. Το συγκεκριμένο κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2025 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
7. Ανδρέας Γιαννόπουλος (επιμέλεια): Οι τόποι της εξουσίας
Να και μια άλλη πολύ ωραία ιδέα: εμπνευσμένος από ένα γαλλικό βιβλίο, ο Ανδρέας Γιαννόπουλος ζήτησε από Ελληνες δημοσιογράφους να γράψουν από ένα κείμενο για τους ελληνικούς «τόπους» της εξουσίας. Τις συγκεκριμένες τοποθεσίες (κτίρια, μαγαζιά, γεωγραφικούς τόπους) που έπαιξαν και παίζουν ρόλο στη διαμόρφωση της ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας, εκεί όπου επηρεάζεται και ασκείται η πολιτική εξουσία. Από τα προφανή (το Μέγαρο Μαξίμου, το Προεδρικό Μέγαρο) μέχρι τα λιγότερο προφανή (το Μέγαρο Μουσικής, τα γραφεία ΜΜΕ) και μέχρι και τα πιο απροσδόκητα (τις κερκίδες των γηπέδων, το DaCapo, τη Σίφνο) είναι μια εξιστόρηση όχι τόσο της «πολιτικής» per se όσο του πλέγματος επιρροών που συνθέτει το πολιτικό σκηνικό της χώρας. Εχει κι ένα μικρό επίμετρο του Ευάγγελου Βενιζέλου στο τέλος, που σας συστήνω να διαβάσετε πρώτο. Κυκλοφόρησε τον Μάιο του 2025 από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.
8. Αλέξης Πατέλης: Η μεγάλη επιστροφή
Τα βιβλία πολιτικών είναι κατά κανόνα βαρετά και δύσκολα, εκτός κι αν πρόκειται για κανέναν Τσόρτσιλ ή Ομπάμα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση βοηθά το ότι ο ο Αλέξης Πατέλης δεν ήταν, ακριβώς, πολιτικός. «Τεχνοκράτης», αναλυτής, προϊστάμενος του οικονομικού γραφείου του πρωθυπουργού από το 2019, προφανώς δεν είναι ένας αντικειμενικός παρατηρητής («είναι αντικειμενικό αυτό το βιβλίο;» αναρωτιέται στη σελίδα 29, για να απαντήσει μόνος του «όχι ακριβώς») αλλά παρ’ όλα αυτά ήξερα από πριν ότι το βιβλίο του θα είχε αξία, και ξέρετε γιατί; Ο Πατέλης από την αρχή της ανάληψης των καθηκόντων του έγραφε ένα εβδομαδιαίο νιουζλέτερ με τα πεπραγμένα της κυβέρνησης, το οποίο διάβαζα πιστά. «Κυβερνητικό» μεν, αλλά πλήρες, ψύχραιμο και πάντα πλούσια τροφή για σκέψη. Το ίδιο αποδείχτηκε και το βιβλίο αυτό, που εξιστορεί τη μεταμνημονιακή μετάβαση της χώρας «από μέσα», με όλες τις κρίσεις, τις τραγωδίες και τα απρόοπτα, κάποια από τα οποία ενδέχεται να έχετε ξεχάσει. Ξέρετε τι άλλο βοηθά πολύ την ανάγνωση ενός τέτοιου βιβλίου; Οτι, χωρίς να είναι αντικειμενικό ή αποστασιοποιημένο, δεν πλημμυρίζει από φιλοκυβερνητικό λιβάνισμα, ή από ενοχλητική απάλειψη σκοτεινών σημείων. Ενδιαφέρον, καλογραμμένο, και χρήσιμο, ειδικά προεκλογικά, ακόμα κι αν δεν είστε φίλα προσκείμενες ή προσκείμενοι της συγκεκριμένης κυβέρνησης. Κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 2025 από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.
9. Δημήτρης Κούρκουλας: Λίβανος
Γι’ αυτό αξίζει τον κόπο να πηγαίνω σε όλες αυτές τις ομιλίες και τα συνέδρια που με καλούνε: έτσι έμαθα ότι ο διπλωμάτης και πρώτην υφυπουργός Εξωτερικών, Δημήτρης Κούρκουλας, έγραψε ένα μικρό βιβλίο για τον Λίβανο, όπου είχε υπηρετήσει και ως πρέσβης της χώρας μας στο παρελθόν. Ο Λίβανος είναι μια συναρπαστική χώρα με ταραχώδη και τραγική ιστορία, για την οποία όμως πολλές και πολλοί ξέρουμε λιγότερα από όσα θα έπρεπε. Το βιβλιαράκι είναι μόλις 150 σελίδες, και συμπυκνώνει όλα τα βασικά για να μπορούμε να παρακολουθούμε τις ειδήσεις πιο ενημερωμένες και ενημερωμένοι. Δεν είναι, μάλιστα, μια «Ιστορία του Λιβάνου», αλλά ένα εγχειρίδιο με τις βασικές πληροφορίες που πρέπει να ξέρουμε, από το τι είναι η Χεζμπολάχ μέχρι τη λιβανέζικη κουζίνα και την ελληνική κοινότητα της χώρας. Κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 2026 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
10. Τάκης Σ. Παππάς: Εξηγώντας τον Τραμπ
Δεν γίνεται να κουβεντιάσει κανείς για τα πολιτικά του πλανήτη μας στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα χωρίς αναφερθεί στον Τραμπ. Δεν γίνεται. Η Ιστορία θα είναι το δίχως άλλο αμείλικτη και με το άτομο αυτό και με τους ανθρώπους, τις τάσεις και τις ομάδες που το ανέδειξαν, αλλά εν τω μεταξύ πρέπει κι εμείς κάπως να το μεταβολίσουμε αυτό το φαινόμενο, καθώς το ζούμε. Ο πολιτικός επιστήμονας Τάκης Παππάς το έκανε, αξιολογώντας την κατάλυση της ισχυρότερης δημοκρατίας του πλανήτη. Το βιβλίο έχει δύο μέρη, και τα δύο χρήσιμα για την κατανόηση του πού βρισκόμαστε σήμερα. Το πρώτο δίνει το θεωρητικό υπόβαθρο, μέσα από την ανάλυση του πώς λειτουργεί ο λαϊκισμός και ποια τα χαρακτηριστικά της «χαρισματικής» ηγεσίας, ενώ στο δεύτερο αποτυπώνει και τις δυναμικές που έχουν διαμορφωθεί στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα και στην αμερικανική κοινωνία, ώστε να διαμορφωθεί αυτό το εύφορο έδαφος για κάτι το πρωτοφανές –και το πρωτοφανώς αποκρουστικό. Κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2025 από τις εκδόσεις Πατάκη.
