Το καλοκαίρι του 1950, εκεί που πήγαινε για φαγητό στο Λος Αλαμος, το μέρος όπου γεννήθηκε η ατομική βόμβα, ο φυσικός Ενρίκο Φέρμι γύρισε και ρώτησε τους συναδέλφους του: αφού το σύμπαν είναι τόσο παλιό, πού είναι οι άλλοι; Την εποχή εκείνη ήταν γνωστό πια ότι μόνο ο γαλαξίας μας είχε εκατοντάδες δισεκατομμύρια αστέρια, και ότι πολλά από αυτά ήταν δισεκατομμύρια χρόνια παλαιότερα από τον δικό μας ήλιο. Ακόμα και με τους πιο απλούς υπολογισμούς, ακόμα και με τις πιο αυστηρές παραδοχές, θα έπρεπε σε πολλά από αυτά τα αστέρια να υπάρχουν πλανήτες όπου θα έπρεπε να έχει εμφανιστεί ζωή. Και βγαίνουν τόσοι πολλοί αυτοί οι πλανήτες που οι πιθανότητες να έχει αναπτυχθεί και ζωή με νοημοσύνη, πρέπει επίσης να είναι πολλές. Και επειδή σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις η ζωή είχε πολύ περισσότερα εκατομμύρια χρόνια για να αναπτυχθεί, θα υπάρχουν και πάρα πολλές τέτοιες μορφές με νοημοσύνη που θα είναι πολύ πιο προηγμένες από εμάς. Τόσο πολύ που θα έπρεπε το αποτύπωμά τους να φαίνεται από μακριά. Οπότε αυτό ρώτησε ο Φέρμι: Πού είναι όλοι αυτοί; Γιατί δεν έχουμε βρει ακόμα κανέναν;
Ο λόγος που θυμήθηκα το παράδοξο του Φέρμι ήταν μια πρόσκληση για να μιλήσω σε μια εκδήλωση του ΙΤΕ με θέμα το αν είμαστε μόνοι στο σύμπαν. Που είναι ένα θεμελιώδες ερώτημα, βεβαίως, αλλά νομίζω ότι γίνεται λίγο πιο επίκαιρο καθώς στον κόσμο μας πλέον εμφανίζεται για πρώτη φορά μια διαφορετική, αλλιώτικη μορφή νοημοσύνης, μη ανθρώπινη. Οπότε για να πω κάτι χρήσιμο στη συνάντηση, κάθισα και διάβασα πιθανές απαντήσεις για το παράδοξο του Φέρμι. Κι αυτές θα σας πω εδώ σήμερα. Είναι περισσότερο φιλοσοφικές ασκήσεις παρά στιβαρές επιστημονικές θεωρίες, ασφαλώς. Αλλά χρησιμεύουν ως τροφή για σκέψη σε έναν κόσμο στον οποίο η θέση του είδους μας επαναπροσδιορίζεται δραματικά.
Θα ξεκινήσουμε από την πιο διάσημη θεωρία, και μετά θα δούμε τις υπόλοιπες.
1. Το μεγάλο φίλτρο
Η θεωρία του «Μεγάλου Φίλτρου» διατυπώθηκε το 1998 από τον οικονομολόγο Ρόμπιν Χάνσον. Υποστηρίζει ότι το να μη βλέπουμε σημάδια από προηγμένους εξωγήινους πολιτισμούς με τεχνολογία στο σύμπαν, σημαίνει ότι δεν υπάρχουν. Οτι οι πιθανότητες εμφάνισης ζωής στο σύμπαν μας μπορεί να είναι πολλές στη θεωρία, αλλά ότι στην πράξη κάποιο μεγάλο εμπόδιο σε κάποιο στάδιο της ανάπτυξής της εμποδίζει αυτές τις μορφές ζωής να φτάσουν να αναπτύξουν νοημοσύνη και τόση τεχνολογία, ώστε να τους βρούμε εμείς, με τα δικά μας μέσα. Οτι είναι εξαιρετικά σπάνιο το να καταφέρουν να φτάσουν σε αυτό το σημείο, επειδή ένα «μεγάλο φίλτρο» κόβει αυτή την πορεία. Και τίθενται δύο πιθανότητες εδώ: το μεγάλο φίλτρο να εμφανίζεται νωρίς. Ή να εμφανίζεται αργά.
Μπορεί, ας πούμε, το μεγάλο εμπόδιο στο σύμπαν να είναι η μετάβαση από προκαρυωτικούς σε ευκαρυωτικούς οργανισμούς. Μπορεί το σύμπαν να είναι γεμάτο με βακτήρια. Αλλά να είναι πάρα πολύ δύσκολο και σπάνιο να σχηματιστούν κύτταρα με το γενετικό υλικό μαζεμένο σε έναν πυρήνα, οπότε οι ευκαρυωτικοί οργανισμοί να είναι πάρα πολύ σπάνιοι. Ή μπορεί το φίλτρο να είναι κάτι άλλο: η μετάβαση από τους μονοκύτταρους στους πολυκύτταρους οργανισμούς, ένα άλλο σοβαρό εξελικτικό άλμα. Ή μπορεί το εμπόδιο να είναι η ανάπτυξη νοημοσύνης και τεχνολογίας από κάποιους πολυκύτταρους οργανισμούς. Ολα αυτά τα άλματα κάποια στιγμή στον δικό μας κόσμο έγιναν. Αν κάποιο από αυτά είναι το «μεγάλο φίλτρο» για την εξέλιξη της ζωής στο σύμπαν, τότε εμείς, που το περάσαμε, είμαστε πολύ σπάνιοι. Σχεδόν μοναδικοί. Γι’ αυτό δεν ακούμε κανέναν και δεν βλέπουμε άλλους εκεί έξω. Είμαστε μόνοι.
Κι αυτό δεν είναι το κακό σενάριο.
Γιατί το άλλο σενάριο λέει ότι κανένα από τα άλματα που οδήγησαν στην ανάπτυξη νοημοσύνης και τεχνολογίας στη Γη ως τώρα δεν είναι το «μεγάλο φίλτρο». Οτι όλα αυτά είναι κοινά στο σύμπαν, συμβαίνουν συνέχεια. Αλλά ότι δεν βλέπουμε άλλους ανεπτυγμένους πολιτισμούς, επειδή το μεγάλο φίλτρο είναι παρακάτω. Η ατομική βόμβα, ή η τεχνητή νοημοσύνη ή ένας βιολογικός κίνδυνος, μια αναπόφευκτη πανδημία, ή κάτι άλλο. Δεν το έχουμε φτάσει ακόμα. Το εμπόδιο που αφανίζει τους εξελιγμένους πολιτισμούς και κάνει το σύμπαν μας να μοιάζει άδειο, είναι ακόμα στο μέλλον μας. Και αργά ή γρήγορα, θα το φτάσουμε.
Γι’ αυτό, σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, ο εντοπισμός ζωής –και, κυρίως πολυκύτταρων πολύπλοκων μορφών ζωής– στον Αρη ή κάπου αλλού δεν θα είναι ένα ευχάριστο γεγονός. Θα είναι μια ένδειξη ότι, αν υπάρχει όντως ένα «μεγάλο φίλτρο» που εξηγεί τη σιωπή των αστεριών, δεν ήταν πίσω μας. Θα το βρούμε μπροστά μας.
2. Η υπόθεση της σπάνιας γης
Βεβαίως, η θεωρία του «μεγάλου φίλτρου» είναι μόνο μία θεωρία. Υπάρχουν και πολλές άλλες. Το 2000 οι Τζον Μπράουνλι και Πίτερ Γουόρντ διατύπωσαν σε ένα βιβλίο τους μια παρόμοια αλλά πιο απλή θεωρία, ότι δηλαδή η ανάπτυξη πολύπλοκης και δη «έξυπνης» ζωής, με συνείδηση, νοημοσύνη και τεχνολογία, χρειάζεται πολλαπλές συμπτώσεις και απιθανότητες –τόσο πολλές που είναι όντως εξαιρετικά απίθανο να συμβούν όλα αυτά τα στάδια στα δισεκατομμύρια χρόνια ζωής του σύμπαντος. Για να εμφανιστεί τέτοια ζωή, λέει, πρέπει να είσαι στο σωστό σημείο του γαλαξία, με το σωστό είδος άστρου, με ένα γιγάντιο πλανήτη στο ηλιακό του σύστημα, με ένα δορυφόρο στο σωστό μέγεθος, με τεκτονικές πλάκες. Βεβαίως, αυτή η ιδέα έχει και δύο βασικά προβλήματα. Πρώτον, ενδέχεται ακόμα και όλα αυτές οι δύσκολες προϋποθέσεις να μην είναι και τόσο σπάνιες στην απεραντότητα του σύμπαντος. Αλλά, κυρίως, η θεωρία υποθέτει ότι όλα αυτά, που ήταν απαραίτητα για την ανάπτυξη νοήμονος ζωής στον πλανήτη μας, είναι απολύτως απαραίτητα για την ανάπτυξη νοήμονος ζωής γενικά. Αλλά νοημοσύνη και τεχνολογία από οργανικές μορφές ζωής ενδέχεται να μπορεί να αναπτυχθεί και με άλλους τρόπους, κάτω από διαφορετικές πιέσεις.
3. Η θεωρία του ζωολογικού κήπου
Πιο πειστικές, αλλά και πιο παλαβές είναι άλλες θεωρίες, που εξηγούν τη σιωπή του σύμπαντος με άλλους τρόπους. H θεωρία του «ζωολογικού κήπου» (που πήρε το όνομά της το 1973, αλλά ως ιδέα προϋπήρχε) υποστηρίζει πως πολύ εξελιγμένοι εξωγήινοι πολιτισμοί υπάρχουν, ξέρουν ότι υπάρχουμε κι εμείς, αλλά κρύβονται επίτηδες για να μην τους δούμε. Οι πιθανοί λόγοι είναι διάφοροι. Ενας είναι να υπάρχει όντως ένα Prime Directive σαν του Σταρ Τρεκ, που να λέει ότι οι ανεπτυγμένοι πολιτισμοί δεν πρέπει να πειράξουν ή να ενοχλήσουν πρωτόγονους πολιτισμούς όπως ο δικός μας. Ή μπορεί να μας παρατηρούν, απλά, σαν αξιοπερίεργα μυρμήγκια. Ή μπορεί να ισχύει και κάτι άλλο.
4. Είμαστε simulation
Αυτή η φιλοσοφική ιδέα τοποθετεί τη βάση του ερωτήματος δυο βήματα πιο πίσω, στο επίπεδο του αν όντως υπάρχουμε και του τι, τελικά, είναι η «ύπαρξη». Το 2002 ο Στίβεν Γουέμπ και το 2003 ο Νικ Μπόστρομ έθεσαν το ερώτημα του αν ο κόσμος μας είναι «πραγματικός» ή ένα εικονικό κατασκεύασμα κάποιας άλλης, εξωγήινης νοημοσύνης που υπάρχει στο «κανονικό» σύμπαν.
Σύμφωνα με αυτή την ιδέα, εμείς υπάρχουμε σε μία προσομοίωση. Είμαστε μέρος ενός τεχνητού πράγματος, σαν τον κόσμο του Grand Theft Auto ή του Red Dead Redemption, φανταστείτε, χαρακτήρες σε ένα video game κλίμακας σύμπαντος. Σου λέει ότι, στατιστικά, αν έστω και ένας ανεπτυγμένος πολιτισμός στο σύμπαν μπορεί να φτάσει στο σημείο να κατασκευάσει τέτοιες προσομοιώσεις συμπάντων, τότε θα έχει φτιάξει χιλιάδες ή εκατομμύρια τέτοιες. Οπότε είναι πολύ πιο πιθανό να ζούμε μέσα σε μια προσομοίωση, παρά να ζούμε στο ένα αληθινό σύμπαν. Και είναι και πολύ δύσκολο εμείς, που είμαστε μέσα, και αντιμετωπίζουμε τους κανόνες της προσομοίωσης ως τους κανόνες του «σύμπαντόος» μας, να καταλάβουμε ότι αυτό δεν είναι το «κανονικό» σύμπαν.
Κι αυτή δεν είναι καν το πιο απελπιστικό σενάριο. Υπάρχουν και άλλες ιδέες, που προσπαθούν να φανταστούν κίνητρα και τρόπους συμπεριφοράς εξελιγμένων εξωγήινων πολιτισμών, που θα μπορούσαν να εξηγήσουν την σιγή στο αχανές σύμπαν. Για παράδειγμα
5. Φεύγουν (The Transcension Hypothesis)
Σύμφωνα με αυτή την ιδέα, που διατύπωσε το 2012 ο Τζον Σμαρτ, η εικόνα που έχουμε για τη νομοτελειακή, φυσική ανάγκη των ειδών με νοημοσύνη να επεκτείνονται και να εξερευνούν το σύμπαν, να αποικίζουν νέους κόσμους και να εξαπλώνονται όσο πιο μακριά γίνεται, δεν είναι κάτι καθολικό ή αυτονόητο. Λέει πως, όταν οι πολιτισμοί φτάνουν σε ένα αρκετά εξελιγμένο στάδιο, δεν συνεχίζουν να επεκτείνονται προς τα έξω, κατακτώντας αστέρια, φτιάχνοντας σφαίρες Ντάισον και εξερευνώντας το διάστημα, αλλά αντίθετα στρέφονται προς τα μέσα. Φτιάχνουν άπειρες προσομοιώσεις, χειρίζονται διαφορετικά τον χρόνο, φτιάχνουν εσωτερικούς κόσμους απείρως πιο ενδιαφέροντες και ζωντανούς από το παγωμένο και αφιλόξενο σύμπαν, και πρακτικά φεύγουν από το δικό μας σύμπαν. Γι’ αυτό δεν τους βλέπουμε ποτέ.
6. Το υπερόπλο (The Berserker)
Αυτή η ιδέα πήρε το όνομά της από τις νουβέλες επιστημονικής φαντασίας του Φρεντ Σάμπερχαγκεν από τη δεκαετία του 1960. Εκεί έξω δεν υπάρχουν έξυπνα έμβια όντα, λέει, ούτε τεχνολογικά εξελιγμένοι πολιτισμοί από οργανική ζωή, επειδή τελικά δεν είναι αυτοί που κυριαρχούν. Είναι πιο πιθανό να κυριαρχούν ανόργανες μορφές νοημοσύνης –οι μηχανές. Στο σύμπαν, λέει, μπορεί να υπάρχουν ανεξέλεγκτες αυτόνομες τεχνητές νοημοσύνες που εξολοθρεύουν κάθε εξελιγμένο πολιτισμό που εντοπίζουν, αυτόματα. Οπότε εμείς δεν βλέπουμε τίποτε επειδή αυτές οι αόρατες μηχανές έχουν εξαφανίσει ήδη κάθε πολιτισμό που μπόρεσε να αναδυθεί. Και εμείς υπάρχουμε, επειδή δεν έχουμε εξελιχθεί αρκετά για να μας εντοπίσουν ακόμα.
Αλλά αυτή δεν είναι καν η πιο δυσοίωνη θεωρία. Ποια είναι;
7. Η θεωρία του «Σκοτεινού Δάσους»
Αυτή διατυπώθηκε στο βιβλίο «Το Σκοτεινό Δάσος» του Κινέζου Λιου Σισίν που εκδόθηκε το 2008. Λέει το εξής: καθότι οι πόροι στο σύμπαν είναι πεπερασμένοι, και καθότι κάθε εξελιγμένος πολιτισμός έχει ως πρωταρχικό κίνητρο την επιβίωση του, με βάση τη λογική, κάθε εξελιγμένος πολιτισμός έχει κίνητρο να κρύβεται. Να μη φαίνεται πουθενά. Γιατί δεν υπάρχει κανένας τρόπος να ξέρει αν άλλοι πολιτισμοί που μπορεί να υπάρχουν στο σύμπαν είναι επιθετικοί ή όχι. Η εμπιστοσύνη χτίζεται μέσα από την επικοινωνία και οι φυσικοί νόμοι που είναι κοινοί για όλο το σύμπαν, ορίζουν ότι η επικοινωνία είναι πάρα πολύ αργή. Οπότε είναι αδύνατο να επικοινωνήσεις με τους άλλους γρήγορα, κι αν είναι κακοί που θέλουν να σε εξαφανίσουν για να σου πάρουν τους πλανήτες και τα μέταλλα, θα το κάνουν με το που καταλάβουν ότι υπάρχεις. Οπότε όλοι οι πολιτισμοί που φτάνουν σε ένα τέτοιο επίπεδο εξέλιξης, ψυχρά και ορθολογικά, επιλέγουν να κρύβονται. Είναι η μόνη λογική επιλογή. Η θεωρία λέει ότι το σύμπαν είναι ένα σκοτεινό δάσος, γεμάτο θηρευτές που κάνουν ησυχία. Και λέει ότι μέσα σ’ αυτό το δάσος εμείς πάμε και στέλνουμε ραδιοκύματα και το Voyager, με το τραγούδι της φάλαινας και τον Μπετόβεν. Εχει πολλά προβλήματα αυτή η θεωρία, βεβαίως, με κυριότερη ότι μια από τις βασικές της υποθέσεις (ότι οι πόροι στο σύμπαν είναι πεπερασμένοι) είναι συζητήσιμη.
Αλλά, ασφαλώς, όλες οι θεωρίες αυτές έχουν θεματάκια, είναι συζητήσιμες. Γι’ αυτό υπάρχουν, άλλωστε. Για να κουβεντιάζουμε τις πιθανότητες και τα εναλλακτικά σενάρια, πιθανές απαντήσεις σε ερωτήσεις θεμελιώδεις και κρίσιμες, όπως «τι είμαστε» και «πού πάμε» και «τι κάνουμε εμείς εδώ» και «πού είναι όλοι οι άλλοι». Υπάρχει μη ανθρώπινη νοημοσύνη στο σύμπαν; Ο λόγος που το ερώτημα αυτό γίνεται πάλι επίκαιρο είναι, βεβαίως, ότι πλέον αλλάζει η απάντηση. Κάποτε οι θρησκείες έλεγαν «όχι». Μέχρι πρόσφατα η επιστήμη έλεγε «μπορεί, αλλά δεν την έχουμε βρει ακόμα». Τώρα; Τώρα φτιάχνουμε μη ανθρώπινες νοημοσύνες εδώ στη Γη. Σε λίγο μπορεί να πάψουμε να είμαστε οι πιο έξυπνες οντότητες στον ίδιο μας τον πλανήτη.
Τι σημαίνει η σιωπή ενός ολόκληρου σύμπαντος σε αυτό το πλαίσιο;
