Αν τα πράγματα εξελιχθούν όπως αναμένεται, εντός του Ιουνίου ο κόσμος μας θα αποκτήσει για πρώτη φορά κάτι αδιανόητο: ένα Homo sapiens που, μόνος του, προσωπικά, θα έχει περιουσία άνω του $1 τρισεκατομμυρίου. Δεν είναι μια χαρούμενη περίσταση, ούτε σημάδι υγείας του κόσμου μας και της οικονομικής μας πραγματικότητας. Ιλιγγιώδη ποσοστά του πλούτου που παράγει η ανθρωπότητα συσσωρεύονται σε ελάχιστες τσέπες, και μάλιστα με αυξανόμενους ρυθμούς. Αυτή η ακραία ανισότητα δεν δικαιολογείται από καμία από τις παραδοσιακές δικαιολογίες περί παραγωγικότητας κι αξιοκρατίας. Το πώς αντιμετωπίζεται αυτό το πρόβλημα και το πώς πρέπει να μεταχειριστούμε τους σύγχρονους ολιγάρχες-φεουδάρχες, είναι ένα σοβαρό θέμα για κάποιο άλλο άρθρο. Σε αυτό θα ασχοληθούμε με τον συγκεκριμένο ολιγάρχη, τον πλουσιότερο άνθρωπο του κόσμου, η προσωπική περιουσία του οποίου σύντομα θα ξεπερνά τρία ελληνικά ΑΕΠ. Κι αυτό που πάει να κάνει τώρα.
Ο Eλον Μασκ είναι μια, για να το πω ευγενικά, ιδιόμορφη περίπτωση. Αυτός αγόρασε την εταιρεία που ουσιαστικά πυροδότησε την έκρηξη της ηλεκτροκίνησης. Χωρίς την Tesla η εξάπλωση των ηλεκτρικών αυτοκινήτων θα είχε έρθει, ασφαλώς, αλλά σχεδόν σίγουρα θα είχε καθυστερήσει πολύ περισσότερο. Κι αυτό δεν συνέβη μόνο χάρη στους εξαιρετικούς μηχανικούς και τα κρατικά λεφτά, που έσωσαν την εταιρεία από τη χρεοκοπία, αλλά και εξαιτίας της ηγεσίας του Eλον Μασκ.
Την άλλη εταιρεία ο Eλον Μασκ δεν την αγόρασε, αλλά την ίδρυσε ο ίδιος. Η SpaceX ασφαλώς εξακολουθεί και υπάρχει χάρη στα κρατικά λεφτά, αλλά έγινε χρήσιμη σε κράτη και επιχειρήσεις (ακόμα και σε ιδιώτες) και σήμερα έχει κατασκευάσει πυραύλους εν μέρει επαναχρησιμοποιούμενους, που εκτοξεύονται στο διάστημα και μετά το ένα μέρος τους επιστρέφει στη Γη και ξαναπροσγειώνεται, εξαιτίας και της ηγεσίας του Eλον Μασκ. Αυτές οι επιτυχίες είναι αδιαμφισβήτητες, και η σημασία τους αυτονόητη.
Βεβαίως, αυτές οι δύο μεγάλες επιτυχίες δεν είναι το μοναδικό αποτύπωμα του Eλον Μασκ στον κόσμο. Μακάρι να ήταν. Δυστυχώς, εξίσου αδιαμφισβήτητες είναι τόσο οι πολυάριθμες (αλλά πολύ λιγότερο διάσημες) αποτυχίες του, οι παράνομες εμπορικές πρακτικές, η τοξική, καταστροφική του εμπλοκή στα πολιτικά πράγματα πολλών χωρών (όχι τόσο της δικιάς του) και, βεβαίως, η συνεισφορά του στον δημόσιο διάλογο, ως ένας ριζοσπαστικοποιημένος ακροδεξιός ρατσιστής, που περνά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας ποστάροντας ή αναδημοσιεύοντας περιεχόμενο περί λευκής ανωτερότητας και κακών μεταναστών στο ίντερνετ. Είναι δύσκολο για πολλούς να χωνευτεί ότι αυτές οι ιδιότητες μπορεί να συνυπάρχουν στον ίδιο άνθρωπο. Είναι μια αντίφαση άβολη, που πάει κόντρα στα «καθαρά» αφηγήματα περί καλών και κακών στα οποία μας έχει εκπαιδεύσει το Χόλιγουντ. Τώρα η αντίφαση αυτή έρχεται στην επιφάνεια με έναν πολύ κραυγαλέο τρόπο, για τον οποίο θέλω να σας γράψω σήμερα.
Πριν από λίγες ημέρες δημοσιεύτηκε η αίτηση εισαγωγής της δεύτερης από τις εταιρείες του Ελον Μασκ στο χρηματιστήριο. Αυτός είναι ο μηχανισμός με τον οποίο ο Μασκ θα πηδήξει μερικά στάδια και θα ξεπεράσει το $1 τρισ.: η είσοδος της SpaceX στις χρηματαγορές. Και όπως αποδεικνύεται, ο τρόπος με τον οποίο θα συμβεί αυτό το IPO (initial public offering) αποτελεί ένα μεγάλο οικονομικό σκάνδαλο. Μια απόπειρα με το ζόρι αρπαγής δισεκατομμυρίων από τις μάζες (συνταξιούχους, μικροεπενδυτές) για να διοχετευτούν με έμμεσους και εν μέρει νόμιμους τρόπους στις τσέπες Σαουδαράβων, τεχνο-ολιγαρχών και, βεβαίως και κυρίως, του Ελον Μασκ. Να πώς θα γίνει:
Οι εταιρείες που μπαίνουν στο χρηματιστήριο συνήθως το κάνουν επειδή έχουν ανάγκη κεφάλαια για να χρηματοδοτήσουν την ανάπτυξή τους στο μέλλον. Επιπλέον, είναι ένας τρόπος να ανταμειφθούν οι πρώτοι επενδυτές, που έτσι μετατρέπουν ένα άυλο ποσοστό μιας επιχείρησης που είχαν «αγοράσει» κάποτε, σε χρήματα. Το χρηματιστήριο, εξάλλου, επειδή έχει αυστηρούς κανόνες για τις εταιρείες που περιλαμβάνει, προσθέτει και άλλο κύρος και βαρύτητα σε μια εισηγμένη εταιρεία, επιτρέποντάς της να προσελκύσει μεγαλύτερους επενδυτές και καλύτερες συνεργασίες.
Είναι μια δύσκολη, χρονοβόρα και γραφειοκρατική διαδικασία, βεβαίως, ακόμα και σε χώρες όπως οι ΗΠΑ. Δεν γίνεται έτσι απλά. Υπάρχουν αυστηρές ρυθμίσεις και κανόνες, γιατί το χρηματιστήριο δεν είναι παιχνίδι. Επενδυτές, συνταξιοδοτικά ταμεία και πολίτες επενδύουν εκεί, οπότε πρέπει να είναι εξασφαλισμένο ότι οι μετοχές που διατίθενται αντιστοιχούν σε επιχειρήσεις με σωστή δομή, χρηστή διακυβέρνηση και υγιή χαρακτηριστικά.
Και εδώ ερχόμαστε στην είσοδο της SpaceX στο Χρηματιστήριο Nasdaq της Νέας Υόρκης, που βρίσκεται σε φάση ολοκλήρωσης. Που παίρνει τους κανόνες αυτούς και, λίγο-πολύ, τους κάνει σμπαράλια.
Πρώτα απ’ όλα, η SpaceX όπως έχει διαμορφωθεί τους τελευταίους μήνες, είναι μια πολύ περίεργη εταιρεία. Γιατί δεν είναι πια μόνο μια εταιρεία που φτιάχνει πυραύλους για να στέλνουν επιχειρήσεις και κράτη φορτία στο διάστημα, αλλά είναι ένας όμιλος, που περιλαμβάνει διάφορες εταιρείες. Η εταιρεία με τους πυραύλους είναι η μία. Η εταιρεία που έχει φτιάξει ένα δίκτυο δορυφόρων για την παροχή ίντερνετ, η Starlink, είναι μία θυγατρική. Αλλά ο όμιλος περιλαμβάνει και το X (το παλιό Twitter) και, βεβαίως, την xAI, την εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης που έφτιαξε ο Μασκ, για να ανταγωνιστεί την OpenAI και την Anthropic. Η δημιουργία αυτού του αλλόκοτου ομίλου σήμαινε ότι οι μέτοχοι/χρηματοδότες όλων αυτών τώρα είναι μέτοχοι της SpaceX. Οι Σαουδάραβες και ο Πίτερ Τιλ, που έδωσαν λεφτά στην Ελον Μασκ για να αγοράσει το Twitter, τώρα θα εισπράξουν εκατοντάδες εκατομμύρια από το IPO μιας άλλης εταιρείες από αυτή που επένδυσαν. Ολες αυτές οι εταιρείες έχουν τα θεματάκια τους, αλλά το βασικό πρόβλημα είναι ότι μόνο μία από αυτές είναι κερδοφόρα (η Starlink). Ολες οι άλλες είναι ζημιογόνες, με την xAI μάλιστα να «καίει» δεκάδες δισεκατομμύρια τον χρόνο. Το πρώτο τρίμηνο του 2026 ο όμιλος είχε χασούρα $2,6 δισ. Αν η μετοχή βγει για διαπραγμάτευση στην τιμή που ζητούν, η αποτίμησή της SpaceX θα φτάσει τα $1,75 τρισ. Θα είναι μια από τις εταιρείες με τη μεγαλύτερη κεφαλαιοποίηση στον κόσμο. Αλλά δηλώνει ετήσια έσοδα μόλις $19 δισ. (κυρίως από κρατικά λεφτά για τις εκτοξεύσεις πυραύλων, και τα έσοδα της Starlink). Μια φυσιολογική αποτίμηση σε δυναμικές εταιρείες τεχνολογίας είναι μια κεφαλαιοποίηση 10-15 φορές τα ετήσια έσοδα. Η SpaceX ζητάει σχεδόν 100 φορές πάνω. Πού το στηρίζει;
Μα, σε ψέματα.
Ενα καίριο χαρακτηριστικό του Ελον Μασκ στην επιχειρηματική του δραστηριότητα είναι ότι είναι ψεύτης. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να το πει κανείς. Λέει ψέματα συνέχεια. Ισχυρίζεται δημοσίως πράγματα που δεν ισχύουν, μεταφέρει πληροφορίες και στοιχεία διαστρεβλωμένα ή λάθος και, κυρίως, υπόσχεται συνέχεια πράγματα (που θα κάνει ο ίδιος, που θα κάνουν οι εταιρείες του) που ποτέ δεν γίνονται πραγματικότητα. Είχαμε κάνει κι εδώ μια μικρή καταγραφή παλιά, οι New York Times τις προάλλες έκαναν μία πληρέστερη, εξετάζοντας πάνω από 600 υποσχέσεις και προβλέψεις που είχε διατυπώσει δημόσια, βρίσκοντας ότι το 81% δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Ο άνθρωπος λέει ψέματα διαρκώς. Το κάνει, φυσικά, επίτηδες. Επειδή η Tesla έχει μια χρηματιστηριακή αποτίμηση που δεν δικαιολογείται σε καμία περίπτωση από τα οικονομικά της αποτελέσματα, ο Μασκ υπόσχεται εξωπραγματικές εξελίξεις στο μέλλον, από στόλους από ταξί που κινούνται μόνοι τους, μέχρι στρατιές από ΑΙ ρομπότ, που βεβαίως δεν στηρίζονται πουθενά. Υπάρχουν μόνο για να πείθουν επενδυτές ότι η εταιρεία αυτή είναι κάτι παραπάνω από μια απλή αυτοκινητοβιομηχανία, ώστε να μην πουλήσουν και πέσει η μετοχή. Σε λίγες περιπτώσεις, αυτό έχει συνέπειες, καθότι δεν επιτρέπεται στελέχη επιχειρήσεων να λένε ή να υπόσχονται ψέματα δημοσίως για να χειραγωγήσουν μια μετοχή ή να δημιουργήσουν λανθασμένες προσδοκίες στους επενδυτές. Αλλά αυτό συμβαίνει πολύ σπάνια, και τότε απλά ο Μασκ πληρώνει τα πρόστιμα. Συνήθως κανένας δεν του ζητάει τα ρέστα για τις παλαβές υποσχέσεις περί αυτοκινούμενων, ιπτάμενων ή υποβρύχιων αυτοκινήτων που δεν έρχονται ποτέ, ή για παλαβά ταξίδια στον Αρη, υπόγειους αυτοκινητόδρομους και στρατιές από αυτόνομα ρομπότ.
Οπότε αυτό ακριβώς κάνει και μέσα στο έγγραφο με τα οικονομικά και τις προβλέψεις της SpaceX, ενόψει της εισόδου της στο χρηματιστήριο. Η εταιρεία στο έγγραφό της υπόσχεται ότι θα κυριαρχήσει στο διάστημα, στις τηλεπικοινωνίες και στην τεχνητή νοημοσύνη διεκδικώντας μερίδιο από μια αγορά την οποία υπολογίζει σε $28,5 τρισεκατομμύρια. Υπόσχεται ότι θα φτιάξει data centers στο διάστημα («ξεκινώντας το 2028», σ.σ.: LOL) και μια μόνιμη βάση στον Αρη. Τίποτε από αυτά δεν στηρίζεται σε τίποτε αληθινό και στέρεο. Ακόμα και οι συγκριτικά πιο προσγειωμένες υποσχέσεις για τη ραγδαία ανάπτυξη της ήδη κερδοφόρας Starlink εξαρτώνται από την αψεγάδιαστη, μαζική λειτουργία εκατοντάδων γιγάντιων πυραύλων Starship. Προς το παρόν, προσπαθούν να κάνουν τον ένα δοκιμαστικό να πετάξει χωρίς να εκρήγνυται εδώ και χρόνια (ανεπιτυχώς έως τώρα).
Το να αγοράσει κανείς τη μετοχή της SpaceX στην τιμή που ζητάνε κατά την είσοδό της στο χρηματιστήριο σημαίνει ότι πιστεύει πως αυτές οι υποσχέσεις θα γίνουν πραγματικότητα. Ή, βεβαίως, ότι αρκετοί άλλοι άνθρωποι θα πιστέψουν ότι αυτές οι υποσχέσεις θα γίνουν πραγματικότητα, ώστε να ανέβει η τιμή της μετοχής, και οι πιο έξυπνοι να κερδοσκοπήσουν.
Αυτό είναι το ένα. Η εταιρεία αυτή πουλάει φύκια για μεταξωτές κορδέλες, και περιμένει αρκετοί επενδυτές να το πιστέψουν και να αγοράσουν τα φύκια, ελπίζοντας ότι άλλοι θα δεχτούν να τα αγοράσουν ακόμα ακριβότερα, ή ότι θα φτιαχτούνε πολιτείες στον Αρη τώρα οσωνούπω.
Αλλά υπάρχουν κι άλλα.
Θυμάστε που λέγαμε ότι τέτοιες εταιρείες πρέπει να έχουν χρηστή διακυβέρνηση; Η SpaceX, όταν θα μπει στο χρηματιστήριο, θα είναι στημένη με δύο κατηγορίες μετοχών: αυτές που θα έχει ο πολύς κόσμος, και αυτές που θα έχει ο Ελον Μασκ. Δεν θα είναι ίδιες. Οι μετοχές του απλού κόσμου θα έχουν μία ψήφο η καθεμία. Οι μετοχές του Ελον Μασκ θα έχουν δέκα. Αυτό σημαίνει ότι, μετά το IPO, ο ίδιος προσωπικά θα ελέγχει το 85% των ψήφων όλων των μετόχων. Και άρα θα κάνει ό,τι θέλει, θα διορίζει όποιους θέλει στο διοικητικό συμβούλιο και δεν θα ελέγχεται από κανέναν. Στη δομή της εταιρείας δεν υφίσταται κανένας μηχανισμός με τον οποίο θα μπορούσε να απομακρυνθεί ο CEO, ας πούμε (αν διαπιστωνόταν, π.χ., ότι είναι εθισμένος στην κεταμίνη και δεν έχει πια σώας τας φρένας). Ο μόνος αρμόδιος να απολύσει τον CEO, αντίθετα με ό,τι ισχύει στις περισσότερες εισηγμένες επιχειρήσεις του κόσμου, είναι ο CEO.
Και δεν είναι μόνο αυτό. Οι μέτοχοι δεν έχουν καν το δικαίωμα να κινηθούν νομικά κατά της διοίκησης, αν κρίνουν ότι παίρνει αποφάσεις που θίγει τα συμφέροντά τους. Στην περίπτωση της Tesla, μέτοχοι είχαν μηνύσει τη διοίκηση επειδή σκόπευε να δώσει στον Μασκ μπόνους δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Στη SpaceX έχουν μπει ασφυκτικοί περιορισμοί στα δικαιώματα των μετόχων. Τυχόν ενστάσεις θα πρέπει να λύνονται με διαμεσολάβηση, λέει, όχι στα δικαστήρια. Αυτά είναι πιο ακραία πράγματα. Υπό κανονικές συνθήκες, τέτοιοι όροι δεν θα περνούσαν από ρυθμιστικές αρχές και τέτοιες εταιρείες δεν θα έμπαιναν ποτέ σε σοβαρό χρηματιστήριο. Αλλά στις ΗΠΑ του Τραμπ, αυτά είναι λεπτομέρειες.
Επιπλέον, όταν εταιρείες μπαίνουν στο αμερικανικό χρηματιστήριο ρίχνουν στην κυκλοφορία περί το 15-20% των μετοχών τους. Η SpaceX βγάζει μόνο το 5%, ένας συνήθης τρόπος για να δημιουργηθεί τεχνητή ζήτηση (και τρικ για να ανέβει τεχνητά η μετοχή). Συνήθως, δε, το 90% των μετοχών πηγαίνουν σε «συστημικούς», θεσμικούς επενδυτές, μεγάλα funds και επενδυτικές τράπεζες, και μόνο το 10% κυκλοφορούν στο ευρύ κοινό. Στην περίπτωση της SpaceX, το 30% θα διατεθεί στο ευρύ κοινό –κάτι που συνήθως γίνεται όταν οι θεσμικοί έχουν λόγο να μην είναι και πολύ σίγουροι για τη μετοχή.
Τίποτε από αυτά δεν είναι πρωτοφανές (ίσως εκτός από τα θέματα διακυβέρνησης), αλλά όλα μαζί είναι πολύ ανησυχητικά και δοκιμάζουν τα θεσμικά όρια των χρηματιστηρίων, που ούτως ή άλλως στις ΗΠΑ πλέον είναι ξεχειλωμένα. Αλλά αυτό που τα διαλύει εντελώς, είναι το θέμα του χρόνου.
Ενας μεγάλος επενδυτικός παράγοντας στον κόσμο μας, πλέον, είναι τα index funds. Γιγάντια επενδυτικά κεφάλαια τα οποία επενδύουν σε όλες τις μετοχές που περιλαμβάνονται σε ένα δείκτη, όπως ο S&P 500 ή ο Nasdaq 100. Αυτά τα κεφάλαια είναι εξαιρετικά δημοφιλή γιατί θεωρούνται ασφαλή. Επενδύουν, πρακτικά, σε μια λίστα από πολύ καλές εταιρείες, τις καλύτερες της αγοράς (όπως τις έχουν αξιολογήσει οι διαχειριστές του δείκτη). Δεν έχει σημασία αν μία από αυτές φαλιρίσει ή αν μια αγορά πέσει σε κρίση. Οι υπόλοιπες ισορροπούν την κατάσταση και, διαχρονικά, οι δείκτες αυτοί πάνε προς τα πάνω, βρέξει χιονίσει. Τα funds αυτά φέρνουν ικανοποιητικές αποδόσεις. Γι’ αυτό τα προτιμούν και μεμονωμένοι μικροεπενδυτές, αλλά και συντηρητικοί οργανισμοί, όπως συνταξιοδοτικά ταμεία.
Ακριβώς επειδή υπάρχουν όλα αυτά τα funds, οι δείκτες αυτοί είναι πολύ προσεκτικοί για το ποιες επιχειρήσεις περιλαμβάνουν. Βάζουν κανόνες και όρια, για να εξασφαλίσουν ότι δεν μολύνουν το portfolio τους με κακές εταιρείες. Μια από τις ασφαλιστικές δικλίδες είναι ότι στον δείκτη μπαίνουν μόνο κερδοφόρες εταιρείες. Μια άλλη είναι ότι καμία εταιρεία δεν μπορεί να συμπεριληφθεί αμέσως σε κάποιο δείκτη, με το που μπαίνει στο χρηματιστήριο. Στην περίπτωση του Nasdaq 100, πρέπει να περιμένει ένα χρόνο, για να εξασφαλιστεί ότι όλα πάνε καλά, ότι η συμπεριφορά της είναι «ώριμη» και ότι δεν κρύβει εκπλήξεις. Ως τώρα.
Πρόσφατα, βλέπετε, η εταιρεία που διαχειρίζεται τον δείκτη άλλαξε τους κανόνες. Πλέον η περίοδος προσαρμογής «για πολύ μεγάλες εταιρείες» δεν είναι ένας χρόνος, αλλά 15 ημέρες. Είναι μια φωτογραφική αλλαγή τόσο για τη SpaceX, όσο και για τις μεγάλες εταιρείες της τεχνητής νοημοσύνης που θα μπουν στα χρηματιστήρια σύντομα. Ποιο είναι το θεματάκι εδώ; Οτι με το που μπουν οι εταιρείες αυτές στον δείκτη, τα επενδυτικά κεφάλαια που λέγαμε είναι υποχρεωμένα να αγοράσουν τις μετοχές τους, σε όποια τιμή κι αν βρίσκεται. Οπότε με την αλλαγή των κανόνων, ο μέσος Αμερικανός που έχει το συνταξιοδοτικό του πρόγραμμα σε ένα index fund θα επενδύσει θέλοντας και μη σε μια ζημιογόνο εταιρεία με τιμή που βγάζει νόημα μόνο αν ο ουρανός γεμίσει διαστημικά data centers και φτιαχτούν αποικίες στον Αρη μέσα στα επόμενα 5-10 χρόνια.
Και ποιος κερδίζει από όλα αυτά;
Φαντάζεστε ποιος κερδίζει. Οι επενδυτικές τράπεζες που διαχειρίζονται το μεγαλύτερο IPO στην ιστορία. Ο Nasdaq, το χρηματιστήριο όπου θα πωλείται και θα αγοράζεται η μετοχή. Οι επενδυτές που πέταξαν λεφτά για να αγοράσει το ζημιογόνο, τοξικό Twitter o φανατικός του χρήστης Ελον Μασκ, και ξαφνικά βρέθηκαν με μετοχές μιας εταιρείας που φτιάχνει διαστημόπλοια και δορυφόρους. Και, πέρα και πάνω απ’ όλα, ο ίδιος ο Ελον Μασκ. Ο οποίος εκμεταλλεύεται το ξεχαρβάλωμα των ρυθμιστικών μηχανισμών από την κυβέρνηση την οποία βοήθησε με διάφορους τρόπους να εκλεγεί, για να εκτινάξει τον προσωπικό του πλούτο εισπράττοντας λεφτά έμμεσα από εκατομμύρια ανύποπτους μικροεπενδυτές.
Μόνο σε ένα τέτοιο ξεχαρβαλωμένο πλαίσιο, μόνο με τον ευτελισμό των κανόνων και τη διαφθορά της εξουσίας, μπορούν στον κόσμο μας να υπάρξουν τρισεκατομμυριούχοι.
Δυστυχώς, αν δεν αλλάξουν τα πράγματα, θα ακολουθήσουν κι άλλοι.
