1. Μεγάλη Παρασκευή στο χωριό 2000κάτι. Κίτρινα-μοβ λουλούδια. Ανάβουμε τις πένθιμες λαμπάδες. Πάνω που πιάνω σήμα με τον Κύριο, οι εκκλησιαζόμενοι κουτσομπολεύουν. Είμαι μικρή, πουριτανή, άμαθη στη μικρότητα. Προσπαθώ να συνδεθώ με τη φύση και το σύμπαν και μου το χαλάνε. Δεν έχω ακόμη κέλυφος.
Τρέχω σπίτι, βάζω τα κλάματα. «Στην πλατεία δεν έχει πιστούς»! Οι μεγάλοι δεν μου δίνουν σημασία, δεν βγάζω νόημα. Αποφασίζω «να μην ξαναπατήσω Εκκλησία». Αυτοεξορίζομαι στο τμήμα του σπιτιού με τη μονίμως ανοιχτή τηλεόραση και τον άρρωστο που προπαρασκευάζεται για θάνατο κάνοντας δίαιτα και απέχοντας από κοινωνικότητες. Τρομάζω με όλα. Λες και μ’ έχουν ψαλιδίσει, οι ρίζες και τα κλαδιά μου κομμένα. Αποκαρδιωμένη κάθομαι μπροστά στην τηλεόραση του αρρώστου. Εκείνο το βράδυ η ΕΡΤ βάζει Ταρκόφσκι. Δεν ξέρω τι είναι, αλλά το βλέπω όλο σαν να εξαρτάται κάτι από αυτό. Γίνεται να ανταλλάξεις μία χαμένη πίστη με μία άλλη, ανακτημένη;
2. Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης-παιδί περνούσε τη Μεγάλη Εβδομάδα στην εκκλησία. Επαιζε, έκανε το παπαδάκι. Συγγραφέας-εξόριστος από την παιδική του ηλικία θρηνολογεί τα χαμένα προνόμια του μικρού αγοριού τότε που έμπαινε στο ιερό. Ο Ζουμπουλάκης-ενήλικος νιώθει πειρασμό να βγει από την εκκλησία όταν τα τροπάρια κακολογούν Ιουδαίους. Εγώ κλείνω τ’ αυτιά στον μισογυνισμό περνώντας έξω από την Εκκλησία. Και πάλι: βουίζει.
Μου λέει: «Αναζητώ κάθε χρόνο απεγνωσμένα να βρω κάτι από εκείνη τη συγκίνηση των παιδικών μου χρόνων». Αυτά στο έργο του «Ανθοδέσμη για τη Μεγάλη Εβδομάδα», εκδόσεις Αρτος Ζωής (απ’ όπου κι όλες οι παραπομπές στο εξής). Η άδολη χαρά λείπει. «Τίποτα από όσα καλύτερα καταλαβαίνω σήμερα δεν μπορεί να αναπληρώσει την έλλειψη». Στη νεότητά του συχνά προσήλθε στην εκκλησία με την καρδιά πεθαμένη, «ξέκαρδα». Παρά ταύτα, μάζεψε χαμολούλουδα, ήσυχες σκέψεις για τη Μεγάλη Εβδομάδα, και τα προσφέρει σε μια ταπεινή ανθοδέσμη-το βιβλίο. Παρά ταύτα, το παίρνω και το μυρίζω.
3. Σκέφτομαι πως η ευωδιά των μικρών λουλουδιών είναι από μόνη της υπόσχεση για κάτι μεγάλο, άσπιλο και παρηγορητικό κάπου πίσω απ’ τα πράγματα. Οι «αποδείξεις», τα επιχειρήματα, μάλλον αντιβαίνουν προς την πίστη από τη φύση τους. (Θυμάμαι τη μοχθηρία μίας δασκάλας θρησκευτικών που, όταν της λέγαμε πως δεν πιστεύουμε, μας έλεγε «ε, καθίστε ν’ αρρωστήσουν οι γονείς σας να δείτε»).
Οι Θωμάδες λένε πως η θρησκεία μοιάζει με συλλογικό επεισόδιο παράνοιας. Και ας μην πούμε για την Εκκλησία – δεν εννοώ τις αιωνίως αγαπητικές γιαγιάδες με τις λαμπαδούλες στα προαύλια των ταπεινών παρεκκλησιών. Μερικοί λένε πως οι θρησκείες είναι τρόποι ν’ αντέξουμε την αδικία αυτού εδώ του κόσμου. Ο παράδεισος κι η κόλαση σαν συστήματα επιβράβευσης κάπου αλλού όπου η καλοσύνη είναι νόμισμα ανώτερο από το δολλάριο.
4. Την Κυριακή των Βαΐων η Εκκλησία γιορτάζει την είσοδο του Ιησού ως βασιλέως στα Ιεροσόλυμα, μου εξηγεί ο Ζουμπουλάκης. «Από το βράδυ που αρχίζει η Μεγάλη Εβδομάδα, θα παρακολουθήσουμε την αντίστροφη πορεία της εξόδου του Χριστού από τη βασιλική ιδιότητα, την προϊούσα πορεία απέκδυσης ή απόκρυψης της βασιλικής δυνάμεως, πορεία που θα κορυφωθεί πάνω στον Σταυρό, επί του οποίου θέλων ο Χριστός ανήλθε».
«Θέλων υπάρχει πτωχός, διακόνησε αντί να διακονηθεί. Οσοι θέλουν ν’ ακολουθήσουν τα χνάρια του» πρέπει να παραιτηθούν από την «εξουσιαστική επιθυμία». «Πορεία διακονίας, πτωχεύσεως και κενώσεως», λέει. «Το κριτήριο της πνευματικής προόδου των ανθρώπων, όπως το ορίζει η χριστιανική διδασκαλία, είναι ένα και μόνο: ο βαθμός παραίτησης από τη θέληση για δύναμη».
Σκέφτομαι τη Σιμόν Βέιλ (1909-1943), φιλόσοφο και μυστικίστρια, που πήγε οικειοθελώς να δουλέψει στα εργοστάσια προκειμένου να εμπλουτίσει τη φιλοσοφία της περί δικαιοσύνης. Στο εργοστάσιο κι αλλού κατάλαβε, λένε, πόσο επισφαλής είναι η ζωή των μη προνομιούχων. Ασχολήθηκε πολύ με το ενδεχόμενο να έχουμε καθήκοντα προς τους άλλους.
Πώς να βαρύνουμε λιγότερο τον κόσμο; Είναι πανδύσκολο να ζήσουμε με βάση όσα είπαν ο Χριστός, η Βέιλ, ο Κίρκεγκωρ. Κι έχει και κάτι αντιεξουσιαστικό. Υπάρχει κάτι βδελυρό στην εξουσία, αν πάρουμε τα λόγια τους στα σοβαρά. H εξουσία μειώνει την επικράτεια της Αγάπης. Η Αγάπη, όμως, είναι σημαντική (βλ. Simone Weil, The Need For Roots).
5. Το Ασμα Ασμάτων το συνοψίζει αυτό. Είναι και ερωτικό τραγούδι και ιερό κείμενο. Ο Ζουμπουλάκης τού αφιερώνει μερικές τρυφερές σελίδες. Στα τροπάρια της Μεγάλης Εβδομάδας ο Χριστός ονομάζεται αμπέλι και νυμφίος. Οι μαθητές είναι φίλοι και «η καρδιά τους βλασταίνει». Η ψυχή μας εμφανίζεται ως νύφη.
6. Τον Ζουμπουλάκη τον ενδιαφέρει η νύχτα στο όρος των Ελαιών. Νύχτα πένθους και εγκατάλειψης. Ο Χριστός προσεύχεται να μην πιει το πικρό ποτήρι (μαγική εικόνα για τα ανθρώπινα βάσανα). Ο Χριστός είναι ένας από εμάς. Θα θέλαμε να ήταν αλλιώς τ’ ανθρώπινα. Προτιμούμε τη γλύκα. Το λέμε κι ο Θεός σωπαίνει. Ο Ζουμπουλάκης μού παραθέτει Πασκάλ: «Η επιθανάτια αγωνία του Ιησού θα κρατήσει ώς το τέλος του κόσμου: δεν πρέπει να κοιμηθούμε όλο αυτό το διάστημα». Υπονοείται, πάλι, το καθήκον να είμαστε ηθικά επάγρυπνοι, ειδικά προς τους φτωχούς, πράους, αδύναμους και εγκαταλελειμμένους.
Ενώ οι μαθητές κοιμούνται κι ο Θεός σιωπά, ο Χριστός προσεύχεται. Ζουμπουλάκης: «Δηλαδή δεν διακόπτει ούτε αυτή την ώρα της αγωνίας και της εγκατάλειψης τη σχέση με τον Πατέρα. Με δύο λόγια, για την αγωνιώδη αυτή νύχτα ο Χριστός μένει μόνος, εγκαταλελειμμένος από τους μαθητές, αλλά σε κοινωνία με τον Πατέρα».
Μόνος και όχι μόνος. Πεταμένος σε μια λίμνη με πικρά δηλητήρια, αλλά με το μάτι στον ουρανό. Οι αγαπημένες λέξεις της πίστης είναι «παρά ταύτα». Δεν μπορώ, όμως, να μη σκεφτώ και τον συγγραφέα, καθηγητή Θεολογίας Bart Ehrman που αναρωτιέται τι θα είχε συμβεί εάν οι χριστιανοί φαντάζονταν τον Θεό όχι σαν πανίσχυρο μονάρχη-πατέρα, αλλά σαν μητέρα, που όλα τα μπορεί; (Ehrman, Heaven And Hell, σελ. 254). Ποια μάνα θα άφηνε τον μονάκριβό της να κλαίει μέσα στις ελιές;
7. Αν δεν έχω καταλάβει στραβά, η συγχώρεση είναι κεντρικής σημασίας στον Χριστιανισμό. Είναι ξόρκι μαγικό και γιατρειά, αίτημα και τρόπος ζωής. (Οι ψυχολόγοι/αυτοβοηθούμενοι επιβεβαιώνουν με καθυστέρηση μερικών αιώνων τα οφέλη του να μην κρατάς κακία). Το ενδεχόμενό της είναι συγκινητικό και απαλύνει τη δυσκολία που είσαι άνθρωπος και όχι θεάνθρωπος.
Ο Χριστός συγχωρεί και αγαπά. Ακούγεται χίπικο, μου αρέσει. Μου λέει ο Ζουμπουλάκης: τη μέρα που η πόρνη άλειψε με μύρο τον Χριστό, αυτήν όρισε η Εκκλησία για το Ευχέλαιο (Μεγάλη Τετάρτη). Οι πιστοί αλείφονται με το λάδι της πόρνης και παρακαλάνε τον Χριστό να τους «δωρίσει το έλεός του, να γιατρέψει τα συντρίμματα των ψυχών και των σωμάτων τους». Αχ, το λάδι της πόρνης είναι καθησυχαστικό. Θυμάμαι ακόμη πόσο πίστευα στις μαγικές του ιδιότητες μικρή και πόσο είχα πασαλειφτεί με ελαιόλαδο από το μπουκάλι μία άκυρη μέρα που νόμισα πως η αγριότητα του κόσμου εξημερώνεται αρκεί να βρεις το πλαστικό δοχείο στο ντουλαπάκι κάτω από τον νεροχύτη και να περιλούσεις το πρόβλημά σου με λαδί υγρό. Μήπως η πίστη είναι επαναδιεκδίκηση της αθωότητας; Μια διαρκής νιότη της ψυχής;
Πρώτος πολίτης του παραδείσου είναι ληστής, μου λέει ο Ζουμπουλάκης. Ο κακούργος που ζήτησε συγγνώμη πλάι στον σταυρωμένο βασιλιά συγχωρέθηκε! Βρίσκω απολύτως ιδιοφυή τα ρήματα των χριστιανών για τον θάνατο: «συγχωρέθηκε», «εκοιμήθη».
Μου λέει ο Ζουμπουλάκης: «Η χριστιανική γραμματεία είναι γεμάτη συγκλονιστικά κείμενα που προβάλλουν τον ληστή ως οδηγό μας», τη Μεγάλη Εβδομάδα ακούμε την προσευχή του στις Εκκλησίες. Κι όλες τις μέρες τα πρόσωπα του δράματος είναι συγκλονιστικά: Ο Πάσχων Δίκαιος/πληγωμένος θεραπευτής/ρακένδυτος βασιλιάς που δίνει φως σε όσους χάθηκαν στη «ζοφώδη και ασέληνη νύχτα».
Καθώς πλησιάζει η Ανάσταση, ο Χριστός προσεύχεται για συγχώρεση όσων των βλάψανε λέγοντας «ου γαρ οίδασι». Αυτά τα λόγια «ορίζουν την κατάστασή μας έναντι του αληθινού Θεού ως κατάσταση άγνοιας». Μ’ αρέσει να σκέφτομαι την κακία ως μορφή βλακείας, την καλοσύνη ως υποτιμημένο τρόπο να είσαι μυαλωμένη.
Με την ελπίδα πως δεν προσέβαλα, άθελά μου, την πίστη κανενός εκφράζοντας απόψεις εντελώς προσωπικές και με τη σιγουριά ότι η αγάπη θριαμβεύει, καλό Πάσχα.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτή την εβδομάδα
Οι μεταφορές κι η ικανότητα της γλώσσας να μεταπλάθει την πραγματικότητα. Τα αντιισταμινικά. Οι εργαζόμενοι που φροντίζουν να λειτουργεί ο κόσμος μέρες αργίας. Ο ιερός μινιμαλισμός στη μουσική (ακούστε εδώ) και κάθε μελωδία που μας φέρνει εγγύτερα στο θεϊκό. Οι ταινίες του Κισλόφσκι. Το μυθιστόρημα «Flesh».
