Πρόσφατα ονειρεύτηκα τον Τραμπ. Ρώτησα το Google και το Gemini και μου είπαν ότι πολλοί άνθρωποι ονειρεύονται τον πρόεδρο. Υπήρχε μάλιστα κάποιος σύνδεσμος σε πόντκαστ προπαγανδιστικής υφής που ήθελε να με πείσει πως είμαι ευλογημένη. Σε άλλα φόρουμ, τύπου reddit, οι χρήστες έβλεπαν άπληστα όνειρα: τον συναντούσαν σε κάποιο ματς και τους χορηγούσε δάνειο. Θυμήθηκα μία γυναίκα από τη Γροιλανδία που έλεγε κλαίγοντας στις ειδήσεις πως δεν ήθελε ν’ αφιερώσει λεπτό στη σκέψη του κακού ανθρώπου, στον ύπνο της, όμως, αυτός ερχόταν να την τρομάξει. Πώς θα ήταν μια ηγεσία αλλιώς; σκεφτόμουν, καθώς έχυνα παραβρασμένο ελληνικό σε μία κούπα. Πάνω εκεί με βρήκε η Ελεν Κέλερ και μου θύμησε τη δύναμη του να είσαι μαλακός και χαρούμενος.
Το θράσος της Ελεν
Η Ελεν Κέλερ, 1880-1968 σταμάτησε να βλέπει και ν’ ακούει σε νεαρή ηλικία εξαιτίας κάποιας ασθένειας. Στο αρχείο του περιοδικού The Atlantic υπάρχει ένα σημαντικό κείμενό της από το 1933, με τίτλο Three Days To See – το κείμενο κοσμεί μία γλυκιά φωτογραφία: η Ελεν που αγκαλιάζει ένα ευγενές λυκόσκυλο. Καθώς έπινα τον καφέ μου, η Ελεν μού αφηγήθηκε εν τάχει τη ζωή της: κουφάθηκε, τυφλώθηκε, έμαθε, με τη βοήθεια της δασκάλας της, να διαβάζει και να γράφει. Πήρε πτυχίο στις τέχνες, έγραψε βιβλία, αμέτρητα δοκίμια, έδωσε ομιλίες και διαλέξεις, έγινε θεατρικό, ταινία, σύμβολο και μέλος του Σοσιαλιστικού Κόμματος της Αμερικής, εντάχθηκε στο αντιπολεμικό κίνημα, στις μάχες για τα δικαιώματα των γυναικών και των ευάλωτων.
«Μερικές φορές σκέφτομαι πως θα ήταν ευλογία για κάθε άνθρωπο να χάσει μερικές μέρες την όρασή του» στην ενήλικη ζωή (όλες οι παραπομπές είναι από το Three Days To See). Η σκέψη με τάραξε και μου θύμισε την επίδραση που είχαν πάνω μου τα δοκίμια της Olivia Laing στο έργο της Funny Weather, όπου μπορεί να διαβάσει κανείς (και) για ζωγράφους που δεν έβλεπαν καλά ή καθόλου. Ενα μείγμα τρόμου και έξαψης για το δώρο της ζωής με κατέλαβε.
Τι κοιτάς;
Η Ελεν χαρακτηρίζει την αμεριμνησία ενός αφιλοσόφητου, υγιούς ατόμου σαν λήθαργο. Θαυμάζουμε τους ήρωες στα έργα και στα παραμύθια, τον τρόπο που αξιοποιούν τον λίγο χρόνο που έχουν, για να ξεπεράσουν τα χτυπήματα της μοίρας και να ζήσουν όσο καλύτερα μπορούν. Στη ζωή εκτός βιβλίων, όμως, τα παίρνουμε όλα για δεδομένα. «Οσοι δεν έχουν υποστεί κάποια μείωση της όρασης ή της ακοής τους σπάνια χρησιμοποιούν πλήρως αυτές τις ευλογημένες δυνατότητες». Τα μάτια και τ’ αυτιά τους δέχονται το ερέθισμα με τον τεμπέλικο τρόπο. Είναι η ίδια παλιά ιστορία: δεν δείχνουμε ευγνωμοσύνη.
«Πιστεύω ότι όλοι οι ενήλικες θα ωφελούνταν από μερικές μέρες στην απόλυτη σιωπή και το σκοτάδι». Τότε θα εκτιμούσαν το φως, τα χρώματα, τον ήχο. Ακούγεται σκληρό, αλλά το λέει με γλυκύτητα. Η Ελεν δούλεψε σκληρά, για να μάθει να επικοινωνεί (χρησιμοποίησε τα δάχτυλά της), με αποτέλεσμα να μην ανέχεται να σκορπάει την προσοχή της σε ασημαντότητες. Ο καρπός της επαφής με τους άλλους πρέπει να είναι ζουμερός, το βλέμμα να στρέφεται με στόχο, η ακοή να εκτιμά το δώρο μίας μελωδίας ή της ανάσας του δάσους. «Πρόσφατα με επισκέφτηκε μια φίλη που είχε πάει εκδρομή στο δάσος. Τι είδες εκεί, της είπα. “Α, τίποτα το ιδιαίτερο”, αποκρίθηκε αυτή». Η Ελεν βρίσκει την απάντηση σκανδαλώδη! The seeing see little, γράφει: όσοι βλέπουν βλέπουν λίγα! Κι έπειτα επιδίδεται σε μία ποιητική προσέγγιση του δάσους και της εναλλαγής των εποχών μέσω αφής, για να μας θυμίσει πως δεν υπάρχει ούτε δευτερόλεπτο ανάξιο της πλήρους προσοχής και παρουσίας μας.
Είναι ανθρώπινο ή έτσι το ’χουμε καταντήσει;
Στοχαζόμενη πάνω στο ζήτημα, η Ελεν αποδέχεται πως είναι ανθρώπινο να μη ζεις κάθε μέρα σου σαν να είναι η τελευταία. Είναι, όμως, όντως, ανθρώπινο ή είναι μία ευκολία και μία προσαρμογή σ’ έναν αφύσικο τρόπο ζωής, η κατοίκηση ενός απάνθρωπου χρόνου που δεν αφήνει καιρό, για να ψηλαφίσεις τα πρώτα άνθη της άνοιξης;
Ποιος θα περνούσε όλη τη μέρα στο γραφείο εάν ήταν η τελευταία του; Και πόσοι αντέχουν ν’ αναστοχαστούν τον τρόπο που «περνούν την ώρα τους»; Η οικονομία της προσοχής βασίζεται στον αποκλεισμό του αναστοχασμού πάνω στην ώρα, στην ιδέα πως δεν έχουμε επιλογές κι ελευθερίες σε ό,τι αφορά τα ερεθίσματά μας, αλλά μόνο χέρια, αυτιά και μάτια, για να δεχόμαστε παθητικά ό,τι μας τρίβουν μέσα στο πρόσωπο. Φαντάσου να παίρναμε μια ενεργητική στάση στα πράγματα: να διαλέγαμε τι θέλουμε ν’ ακούμε, πού να κοιτάμε. Να λέγαμε πως το δώρο της ακοής παραείναι ιερό για ν’ ακούμε νυχθημερόν «νέα», διαφημιστικά μηνύματα και αισχρές ειδήσεις. Φαντάσου όταν βλέπουμε κάτι μέσα στην πόλη να λέγαμε «γιατί το βλέπω τώρα αυτό;». Θα ήταν ένας τελείως άλλος κόσμος. Η Ερμού θ’ άλλαζε όψη.
Νοητικό πείραμα: Η Ελεν βλέπει
Εάν ήμουν η πρόεδρος των πάντων, θα δημιουργούσα ένα υποχρεωτικό μάθημα «Πώς να χρησιμοποιείτε τα μάτια σας», γράφει η τυφλή συγγραφέας. Το μάθημα θα δίδασκε τις μαθήτριες πώς να βρίσκουν χαρά παρατηρώντας όλα όσα θεωρούν δεδομένα. Ακούγεται μία άσκηση διαλογισμού που θα έκανε τους ανθρώπους ευγνώμονες ποιητές, της λέω. Τόσα χρόνια μετά, ο κόσμος έχει πάει προς την άλλη κατεύθυνση, Ελεν. Ενας τρόπος να υπάρχεις το 2026 είναι αγνοώντας όσα σε περιβάλλουν και την ηγεσία του κόσμου έχουν αναλάβει άνθρωποι που πάσχουν από ηθική τυφλότητα και ακραία φιλαυτία.
Πώς θα ήταν μια ηγεσία που δεν θα βασιζόταν στη σκληρότητα, αλλά στην ευαλωτότητα; Καθώς αποτελειώνω τον καφέ μου, η Ελεν μού ξεδιπλώνει το νοητικό της πείραμα: εάν είχες 3 μέρες να ζήσεις, να δεις και ν’ ακούσεις, τι θα έκανες; Μ’ αυτόν τον τρόπο θα ξεκαθαρίσουμε τις αξίες μας, λέει, θα ιεραρχήσουμε όσα θεωρούμε πράγματι σημαντικά. Εγώ, λέει, θα περνούσα τη μέρα μου ως εξής: Θ’ αξιοποιούσα το δώρο της όρασης, για να δω τα πρόσωπα των αγαπημένων μου που τους ξέρω μόνο απ’ την αφή κι απ’ όσα συναισθάνομαι. Θα ήθελα να δω το πρόσωπο ενός μωρού κι ύστερα τα αγαπημένα μου σκυλιά. Μετά θα έτρεχα στη βιβλιοθήκη… για να δω ό,τι καλύτερο έχει να δείξει η ανθρωπότητα (η Ελεν είχε μελετήσει πλήθος βιβλίων με τα δάχτυλα). Μετά θα πήγαινα στα δάση, να θαυμάσω τη Φύση. Να οι αξίες της!
Οι σκέψεις της Ελεν μού θυμίζουν το Walden του Henry David Thoreau. Στο κλασικό αυτό έργο ο Thoreau πάει να ζήσει σε μία καλύβα με τα ελάχιστα και καταγράφει πώς τα περνάει. Είναι ένα αρκετά βαρετό ανάγνωσμα που νομίζω άντεξα να το διαβάσω όταν ήμουν 22, ακριβώς γιατί η ηλικία έχει κάτι εφηβικό και σολιψιστικό. Είναι ενδιαφέρον, όμως, πώς ο Thoreau διψά για ανθρώπινη επαφή και, μετά από μερικές μέρες στην καλύβα, βρίσκει πολύ ενδιαφέρον οτιδήποτε έχει να του πει άνθρωπος.
Εμείς τώρα εκπαιδευόμαστε όταν κάποιος μιλάει να μην προσέχουμε τίποτα. Οταν μάς μεταδίδεται μια είδηση να τη θεωρούμε αυτομάτως δυσνόητη και εντυπωσιακή. Μαθαίνουμε να μην προσέχουμε το περιεχόμενο, αλλά τη φόρμα, όχι τι λες, αλλά πώς το λες. Αυτή η συνθήκη επιτρέπει στον πρόεδρο των ΗΠΑ να είναι αστείος και χαλαρωτικός σαν ASMR, ενώ ταυτόχρονα πατάει κουμπιά στο πολεμικό μηχάνημα.
Γινόμαστε λιγότερο ελεύθεροι κάθε μέρα, μεταξύ άλλων γιατί δεν διαλέγουμε εμείς οι ίδιοι αυτό που βλέπουμε ή ακούμε. Οταν το κάνουμε, νιώθουμε πράγματι εκείνο τον αέρα ελευθερίας που θα ’νιωθε ο Thoreau ψαρεύοντας στην απόμερη λιμνούλα του. Οι αξίες για τις οποίες μιλάνε αυτοί οι συγγραφείς συνδέονται με την ιερότητα του ανθρώπινου χρόνου κι έχουν περιπέσει σε κάποια αχρησία σήμερα. Υπάρχει τέτοιος πληθωρισμός προσώπων γύρω μας, στα κινητά, στο κεφάλι, στη φαντασία μας, που χάνεται η ιερότητά του προσώπου.
Περιβαλλόμαστε από πρόσωπα, αλλά δεν νιώθουμε την ανάγκη να τα προσέξουμε, γιατί δεν έχει σημασία. Περιβαλλόμαστε από πνευματικά ερεθίσματα σε βαθμό άγνωστο σε όλες τις προηγούμενες γενιές στην Ελλάδα, αλλά κι αυτό δεν έχει καμία σημασία. Η «φιλοσοφία» μας αντλείται από το λεκτικό της αυτοβοήθειας και της ποπ ψυχολογίας που υπόσχονται πνευματικότητα, χωρίς πνεύμα κι ευτυχία, χωρίς λάθη και ηθικά διλήμματα, μόνο με θετικότητα, βάρη στο γυμναστήριο και ένα καλό πρωινό. Πώς θα ήταν εάν η Ελεν Κέλερ κυβερνούσε τον κόσμο;
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Οι σκύλοι που συντροφεύουν τυφλούς. Ο συγγραφέας Hans Fallada. Οι Κυριακές που οι αρχαιολογικοί χώροι έχουν ελεύθερη είσοδο. Τα ποιήματα του e.e. cummings (μόνο στο πρωτότυπο). Τα ποδήλατα, τα οπωροφόρα, οι κρέπες, η ευγένεια μεταξύ αγνώστων κι η εκπομπή ο ήχος της νύχτας στο Τρίτο.
