Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του International Transport Forum που δημοσιεύτηκε πρόσφατα, το 2025 οι θάνατοι από τροχαία στον κόσμο μας μειώθηκαν κατά 5% σε σχέση με το 2024. Η έκθεση έχει ενδιαφέρον για τους ανθρώπους που ασχολούνται με τέτοια πράγματα, αλλά κατά τη γνώμη μου είναι και μια πολύ καλή αφορμή για να κουβεντιάσουμε κάτι σημαντικό: το πώς συλλέγουμε, αξιοποιούμε, διαβάζουμε και καταλαβαίνουμε στοιχεία, το πώς αντιλαμβανόμαστε και επεξεργαζόμαστε μηνύματα στον κατακερματισμένο κόσμο μας, για κάθε θέμα, από τα οικονομικά μέχρι το δημογραφικό και από την κλιματική κρίση μέχρι τους πολέμους. Και, ασφαλώς, και για τα τροχαία ατυχήματα.
Πρώτα απ’ όλα: μόλις σας έγραψα ότι «οι θάνατοι από τροχαία στον κόσμο μας μειώθηκαν κατά 5%», αλλά αυτό δεν είναι απόλυτα ακριβές. Στην πραγματικότητα, οι θάνατοι από τροχαία μειώθηκαν στις 40 χώρες (αν τις πάρουμε όλες μαζί) που συμμετέχουν στο αντίστοιχο working group του International Transport Forum. Βλέποντας το παρακάτω διάγραμμα, εξάλλου, μπορεί κανείς να συμπεράνει ότι η χώρα μας, που είναι μία από τις 40, δεν τα πηγαίνει και πολύ καλά και σε αυτόν τον δείκτη.
Εκτοι από το τέλος σε αυτή την κατάταξη. Χαμός με τα τροχαία, είχαμε πάνω από 6 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους το 2024. Αλλά αυτό το διάγραμμα, αν και ενδεικτικό, δεν μας λέει όλη την αλήθεια. Επειδή το «θάνατοι σε τροχαία ατυχήματα ανά 100.000 κατοίκους» δεν είναι καλή μονάδα μέτρησης. Διαφορετικές χώρες δεν έχουν το ίδιο ποσοστό οδηγών, ας πούμε. Χώρες με μεγάλο ποσοστό αστικού πληθυσμού και καταπληκτικά ΜΜΜ μπορεί να έχουν λιγότερους οδηγούς, αλλά οι λίγοι οδηγοί τους μπορεί να τρακάρουν και να σκοτώνονται συνέχεια. Αντίστοιχα, χώρες με πάρα πολλούς οδηγούς θα έχουν, αναμενόμενα, και περισσότερα τροχαία. Σύμφωνα με το διάγραμμα αυτό, οι ΗΠΑ έχουν περισσότερους θανάτους από τροχαία ανά 100.000 κατοίκους από ό,τι η Σερβία, ας πούμε. Ή από ό,τι εμείς. Είναι πιο επικίνδυνοι οι δρόμοι στις ΗΠΑ από ό,τι στη Σερβία; Κάποιο λάκκο μοιάζει να έχει αυτή η φάβα. Πράγματι. Αυτό το διάγραμμα, που δείχνει τροχαία ανά 10.000 οχήματα, είναι καλύτερο:
Εδώ μοιάζουμε να τα πηγαίνουμε λίγο καλύτερα. Τι μας δείχνει αυτό το διάγραμμα; Θανάτους από τροχαία ανά 10.000 οχήματα. Που είναι πιο σωστό. Δεν τρακάρουν οι άνθρωποι -τα οχήματα τρακάρουν, όπως θα ’λεγε και ο Γκιωνάκης στα «Κίτρινα γάντια». Αλλά κι αυτό το διάγραμμα έχει πρόβλημα. Επειδή μπορεί να μας λέει πόσοι θάνατοι προκύπτουν ανάλογα με τα οχήματα που κυκλοφορούν, αλλά τι αποστάσεις κάνουν αυτά τα οχήματα; Σκεφτείτε το εξής: έστω ότι σε μια χώρα έχουν χίλια αυτοκίνητα, αλλά οι οδηγοί κάνουν κατά μέσο όρο 10 χιλιόμετρα την ημέρα, και εκεί σκοτώνεται σε τροχαίο ένας άνθρωπος τον χρόνο. Αν σε μια άλλη χώρα έχουν επίσης χίλια αυτοκίνητα, αλλά εκεί οι οδηγοί κάνουν κατά μέσο όρο 100 χιλιόμετρα την ημέρα, και εκεί έχουν δύο θανάτους από τροχαίο ατύχημα τον χρόνο, η δεύτερη χώρα θα εμφανιζόταν σε ένα διάγραμμα όπως το παραπάνω δύο φορές χειρότερη από την πρώτη. Αλλά θα ήταν άδικο. Στην πραγματικότητα θα ήταν πολύ ασφαλέστερη, γιατί εκεί οι οδηγοί κάνουν δέκα φορές περισσότερα χιλιόμετρα στον δρόμο. Θωρητικά, θα έπρεπε να υπάρχουν και δέκα φορές περισσότερα θανατηφόρα τροχαία, αν στις δύο χώρες ο κίνδυνος ήταν ο ίδιος.
Η σωστή μονάδα μέτρησης για να καταλαβαίνει κανείς τι γίνεται σε μια χώρα με τους θανάτους από τροχαία, και το πόσο πραγματικά επικίνδυνοι είναι εκεί οι δρόμοι, είναι οι «θάνατοι ανά οχηματοχιλιόμετρο» (ή ανά χιλιάδες ή εκατομμύρια ή δισεκατομμύρια οχηματοχιλιόμετρα). Πόσος κόσμος χάνεται, δηλαδή, για κάθε χιλιόμετρο που διανύει κάθε όχημα στη χώρα. Το πρόβλημα είναι ότι αυτό είναι ένα στοιχείο αρκετά πιο δύσκολο να συγκεντρωθεί. Γι’ αυτόν τον λόγο η συγκεκριμένη έκθεση έχει στοιχεία μόνο για 14 από τις χώρες (όλες ανεπτυγμένες και πλούσιες). Η Ελλάδα δεν είναι μία από αυτές.
Γιατί δεν έχουμε αυτά τα στοιχεία; Ρώτησα και έμαθα και, όπως φαντάζεστε, η απάντηση είναι ότι κανείς δεν τα συλλέγει. Δεδομένα για την κίνηση των οχημάτων στην Ελλάδα υπάρχουν στους μεγάλους αυτοκινητόδρομους, αλλά δεν συγκεντρώνονται συστηματικά για το επαρχιακό δίκτυο ή για τις πόλεις. Θεωρητικά, υπάρχουν διάφοροι τρόποι να βρεθούν τέτοια δεδομένα. Τα ΚΤΕΟ, που ελέγχουν περιοδικά όλα τα οχήματα που κινούνται στην Ελλάδα, για παράδειγμα, συλλέγουν τα δεδομένα για τα χιλιόμετρα που έκανε το κάθε όχημα. Τεχνικοί τρόποι για την ανώνυμη συλλογή και επεξεργασία αυτών των δεδομένων υπάρχουν, επίσης. Αλλά δεν υπάρχει το θεσμικό πλαίσιο, ή ο σχεδιασμός υλοποίησης ενός τέτοιου έργου.
Οπότε στην πραγματικότητα δεν έχουμε την πραγματική εικόνα για το τι ισχύει στη δική μας χώρα, για το αν τα τροχαία εδώ στ’ αλήθεια αυξάνονται ή μειώνονται. Τα υπάρχοντα στοιχεία μας λένε ότι το 2014 σκοτώνονταν στους δρόμους περίπου 800 άνθρωποι κάθε χρόνο, και τώρα σκοτώνονται 665. Που μοιάζει πρόοδος. Μοιάζει καλό. Σε άλλες χώρες, όπως στο Λουξεμβούργο και τη Νορβηγία, οι θάνατοι μειώνονται πιο θεαματικά. Σε άλλες, όπως στο Ισραήλ, οι θάνατοι αυξάνονται. Αλλά στην πραγματικότητα, δεν ξέρουμε τι γίνεται στη δική μας χώρα για το θέμα. Λογικά σήμερα κυκλοφορούν περισσότερα οχήματα στους ελληνικούς δρόμους από τότε. Αλλά ο πληθυσμός της χώρας είναι μικρότερος. Αλλά έχουμε και πολύ περισσότερα ενοικιαζόμενα, ειδικά τα καλοκαίρια. Αλλά ίσως κάνουν μικρότερες αποστάσεις κατά μέσο όρο. Μπορεί σήμερα να γίνονται περισσότερα οχηματοχιλιόμετρα στην Ελλάδα από ό,τι γίνονταν το 2014, πράγμα που κάνει τη μείωση των θανάτων ακόμα πιο αξιοσημείωτη. Αλλά μπορεί και όχι. Δεν είμαστε σίγουροι. Δεν ξέρουμε.
Υπάρχουν κι άλλα ενδιαφέρονται ευρήματα σε αυτή την έρευνα. Οπως για παράδειγμα ότι η Ελλάδα είναι δεύτερη στο ποσοστό των θανάτων από τροχαία στα οποία εμπλεκόταν μόνο ένα όχημα (δηλαδή συγκρούσεις στις οποίες το όχημα –αυτοκίνητο ή μοτοσικλέτα– έπεφτε πάνω σε κάτι άλλο, όχι σε άλλο όχημα). Το 36% των θανάτων σε τροχαία το 2023 στη χώρα μας ήταν από τέτοιες συγκρούσεις. Ή το ότι η Ελλάδα σημειώνει την τρίτη χειρότερη επίδοση από όλες τις χώρες στο ποσοστό των οδηγών αυτοκινήτων που φορούν ζώνη ασφαλείας (72%) – μόνο η Αργεντινή και η Κολομβία έχουν χαμηλότερο. Αλλά ίσως το βασικότερο είναι ο αριθμός των διαγραμμάτων και των πινάκων από τους οποίους η Ελλάδα λείπει. Είναι πάρα πολλοί. Πώς θα λύσουμε ένα τόσο σημαντικό και μεγάλο πρόβλημα, αν δεν μπορούμε καν να μετρήσουμε το μέγεθός του; Ακόμα και αν πετύχουμε πρόοδο (φτιάχνοντας καλύτερους δρόμους, αγοράζοντας καινούργια αυτοκίνητα, μειώνοντας το ποτό, πράγματα που σε κάποιο βαθμό προσπαθούμε να κάνουμε ήδη δηλαδή), πώς θα το καταλάβουμε;
