Τον Ιούλιο θα βγει στις αίθουσες μια νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας και το επίπεδο της συζήτησης είναι ήδη χαμηλό. Θα είναι το «έπος όλων των επών», λέει η προωθητική καμπάνια. Ομως, η Οδύσσεια του Ομήρου, μαζί με την Ιλιάδα, είναι ούτως ή άλλως το έπος των επών. Είναι κυριολεκτικά τα κείμενα που ξεκίνησαν τη δυτική επική παράδοση. Η αφίσα που κυκλοφόρησε για την ταινία έχει λεζάντα «αψηφώντας τους θεούς», ενώ ακριβώς το αντίθετο συμβαίνει. Ο Οδυσσέας πετυχαίνει όσα πετυχαίνει με τη συνδρομή της Αθηνάς. Εάν δεν είχε αυτήν στο πλάι του, θα τον είχαν φάει τα ψάρια.
Ας δούμε, όμως, από κοντά μερικά από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία αυτού του ποιήματος, στοιχεία με τα οποία έρχεσαι σε επαφή μόνον εάν το διαβάσεις. Το διάβασα εγώ για εσάς. Για όσα έπονται έχω βασιστεί στα σχόλια και στη μετάφραση της Emily Wilson (The Odyssey, Homer, ed. Norton), που είναι μία από τις καλύτερες μεταφράστριες του Ομήρου, εάν όχι η καλύτερη, και καθηγήτρια Κλασικής Φιλολογίας στην Πενσιλβάνια.
1. Η Οδύσσεια είναι παράξενη όταν δεν είσαι παιδί
Οι περισσότεροι ερχόμαστε σε επαφή με την Οδύσσεια ως παιδιά. Κανείς δεν έχει ακόμη πολτοποιήσει τη φαντασία μας και η καθημερινότητά μας περιλαμβάνει ζώα που μιλάνε και το ενδεχόμενο να τιμωρηθούμε σκληρά, επειδή φάγαμε το λάθος πράγμα. Δεν μας παραξενεύει, λοιπόν, που οι σύντροφοι του Οδυσσέα τρώνε λωτό ή τα βόδια του ήλιου και την πατάνε. Δεν αναρωτιόμαστε: ποιος έχει την ευθύνη τους; Ως ανεπεξέργαστες φύσεις ταυτιζόμαστε με τον αρχηγό που διαρκώς επιβιώνει.
Οσες μιλάμε ελληνικά, είμαστε συνηθισμένες σε εκφράσεις που οικειοποιούν το ανοίκειο. Βρισκόμαστε «ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη». Χρησιμοποιούμε μεταφορικά τη λέξη «Ιθάκη». Η Οδύσσεια, όμως, που περιλαμβάνει κακούς γίγαντες, πνιγμούς και βία, είναι ένα πραγματικά παράξενο ποίημα, εάν δεν είσαι παιδί. Ο Ομηρος ρίχνει μισό κουταλάκι πραγματικότητα, μερικές κουταλιές μύθο, θρύλο και φαντασία και τ’ ανακατεύει διαρκώς. Είναι απλώς συναρπαστικό.
Υπάρχουν μυθικοί τόποι, τέρατα-ρουφήχτρες, μονόφθαλμοι γίγαντες, θαλασσοσπηλιές με Νύμφες και μαγικοί τρόποι να πέφτεις από τον Ολυμπο στην Πιερία και με μια δρασκελιά να βρίσκεσαι στη Λευκάδα (αρκεί να είσαι ο Ερμής). Υπάρχει το νέκταρ, θεϊκό ποτό, το κρασί (κανείς στην Οδύσσεια δεν πίνει νερό, βλ. και Παπαγιώργη, Περί Μέθης) και κάτι σαν ναρκωτικά που ανακατεύουν γυναίκες-μάγισσες, πρώτη και καλύτερη η Ελένη.
Ο κόσμος του Ομήρου περιλαμβάνει τον κόσμο των νεκρών. Οταν ο Οδυσσέας σκοτώνει τους μνηστήρες, με «φυσικότητα» ο Ερμής εμφανίζεται έξω απ’ το σπίτι. Ο ψυχοπομπός ηγείται, οι σκοτωμένοι ακολουθούν. Περνάνε τη Λευκάδα, τις πύλες του Ηλιου και φτάνουν στον κόσμο των σκιών, που είναι ακόμα μία τοποθεσία της Οδύσσειας. Η φαντασία δεν σταματά! Εκεί βρίσκουν άλλους πολεμιστές πεθαμένους από την Ιλιάδα ήδη, που τους ρωτάνε πώς βρέθηκαν στο κρύο και στο σκοτάδι.
2. Η Αθηνά
«Ο Θαλής είπε “ο κόσμος είναι γεμάτος θεούς” και αυτό οπωσδήποτε ισχύει για τον κόσμο του Οδυσσέα», επισημαίνει η Wilson. Ενα από τα πιο συναρπαστικά πράγματα στην Οδύσσεια είναι οι παρεμβάσεις της Αθηνάς. Γιατί, όμως, η Αθηνά προτιμά τον Οδυσσέα; Σε αντίθεση με όσα μας μαθαίνουν στο σχολείο ή όσα δείχνουν οι ταινίες του Χόλιγουντ, ο Οδυσσέας δεν είναι μόνον ήρωας. Ο άνθρωπος σφάζει όποιον τον νευριάζει. Το βασικό του επίτευγμα είναι ότι επιβιώνει (πράγμα που τον κάνει έναν από τους εκπληκτικότερους χαρακτήρες όλων των εποχών και δικαιώνει τον ισχυρισμό πως η Οδύσσεια άνετα διαβάζεται σαν σύγχρονο μυθιστόρημα – αρκεί η μετάφραση να είναι καλή!).
Η Wilson ισχυρίζεται πως η στήριξη της Αθηνάς στον Οδυσσέα δεν έχει να κάνει με την ηθική του συγκρότηση, η οποία αμφισβητείται. Η ιδιαίτερη εξυπνάδα του, η ικανότητά του να ελίσσεται και να προσαρμόζεται, τραβάει την προσοχή της. Αθηνά και Οδυσσέας μοιάζουν, τους αρέσει να έχουν πλάνο. Ετσι, η θεά τον μεταμορφώνει όταν πρέπει, τον ενισχύει στις μάχες (η Αθηνά απολαμβάνει ένα καλό λουτρό αίματος), του στέκεται στα δύσκολα. Παράλληλα, η παρουσία της απαλύνει την ασφυκτική πατριαρχία μέσα στο ποίημα.
Η μοίρα των γυναικών στον ομηρικό κόσμο καθορίζεται από σκληρές ιεραρχίες. Οι δούλες έχουν τη χειρότερη μοίρα (βιασμός, απαγχονισμός, βαριές δουλειές). Οι γριές, οι φτωχές και οι σκλάβες είναι σχεδόν σαν τα σκυλιά. Η Πηνελόπη ανέχεται την άτσαλη ενηλικίωση του γιου της, Τηλέμαχου: ο μικρός τής απευθύνεται απότομα, τη στέλνει στο δωμάτιό της. Σπανίως μαθαίνουμε τη σκέψη της Πηνελόπης.
3. Ο Οδυσσέας είναι τόσο περίπλοκος!
Ο Οδυσσέας είναι περίπλοκος τύπος, όπως συμβαίνει μόνο με τους χαρακτήρες στα τεράστια αριστουργήματα. Γι’ αυτό οι κιτς ταινίες του Χόλιγουντ, τα συχνά κακογραμμένα σχολικά βιβλία και οι υπερκίτς εθνικιστικές κορώνες αποτελούν φτωχές προσεγγίσεις αυτού του πολύτροπου άνδρα και, φυσικά, κακοποιήσεις της απαράμιλλης αισθητικής του Ομήρου.
Ο Οδυσσέας είναι αυτός που επιβιώνει, αλλά και αυτός που αρνείται την αθανασία που του προσφέρει η Καλυψώ, γιατί δεν θέλει να γίνει ερωτικός σκλάβος της. Αποζητά τον καπνό της καμινάδας του σπιτιού του και την Πηνελόπη, όχι μια ζωή ιερόδουλου. Πλάι σ’ αυτές τις τρυφερότητες, μπορούμε να δούμε τον Οδυσσέα-αποικιοκράτη που σφαγιάζει όσα πλάσματα δεν τον καλοδέχονται στον τόπο τους, τον ηγέτη που χάνει το στράτευμά του σε νησιά ανθρωποφάγων, τον γιο που επιδεικνύει σκληρότητα προς τον γέρο πατέρα και τη γριά σκλάβα.
Είναι ο μετανάστης, ο πρόσφυγας, ο ικέτης. Ο πατριάρχης που βάζει τον γιο του να σφάξει τις σκλάβες που (χωρίς επιλογή) κοιμήθηκαν με τους μνηστήρες (δηλαδή βιάστηκαν) και ο τύπος που με άνεση λέει ψέματα για την καταγωγή του. Είναι αυτός που ξέρει να περιμένει και έχει στρατηγική. Δακρύζει όταν ακούει τον ποιητή. Παλεύει να επιβιώσει. Είναι ο πιο καταραμένος από τους ανθρώπους (και δεν λείπουν οι αλληγορικές προσεγγίσεις του ταξιδιού του), ο αρχετυπικός πλάνης, ο βασιλιάς, ο άνθρωπος που τσακίζεται από το ένα ναυάγιο στο άλλο, αυτός που δεν το βάζει κάτω. Ο Οδυσσέας είναι ένας κόσμος. Δεν συνοψίζεται.
Η Αθηνά, όμως, είναι θεά, ελεύθερη από χρόνο και συμβάσεις. Κάνει του κεφαλιού της κι έτσι δίνει στο έργο άλλη πνοή. Πάντως, ως σύγχρονες αναγνώστριες, μπορούμε να αντισταθούμε σε μια ανάγνωση της Πηνελόπης που τη θέλει ήσυχο θύμα το οποίο περιμένει παθητικά. Είναι μια πλούσια και μυαλωμένη γυναίκα, αυτό της το αναγνωρίζουν όλοι. Μιλάει λίγο-ναι-αλλά μήπως είναι κι αυτή, όπως κι ο άνδρας της, ικανή να επιβιώνει μέσα από στρατηγικές σιωπές και από τη μετρημένη ομιλία; Θέλω να πω: η γυναίκα είχε στο σαλόνι της ένα τσούρμο από οπλισμένα, κακομαθημένα πλουσιόπαιδα που τη διεκδικούσαν και τα χειρίστηκε μια χαρά. Χαλούσε κάθε βράδυ το υφαντό της, τους άφηνε να κολυμπούν στο αλκοόλ και όταν μιλούσε έλεγε λόγια που μπερδεύουν!
Ανακρίβειες ή ψέματα γύρω από την Οδύσσεια
Και, για να μη μας πιάνουν κορόιδα, κάποιες διευκρινίσεις από την ακαδημία. Δεν γνωρίζουμε με σιγουριά ποιος έγραψε την Οδύσσεια. Το ποίημα σίγουρα έχει ενότητα, όμως δεν αποκλείεται να το συνέθεσαν πολλοί και διαφορετικοί άνθρωποι μέσα σ’ ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Δεν αποκλείεται να υπήρχε όντως κάποια ιδιοφυΐα ή κάποιος τυφλός ποιητής, κάποιος Ομηρος που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία του έπους. Σύμφωνα με τη Wilson, πρέπει να κρατήσουμε το μυαλό μας ανοιχτό στο ενδεχόμενο μιας συλλογικής εργασίας. Σε κάθε περίπτωση, το έπος αξιοποιεί γνωστές ιστορίες, μύθους, θρύλους και την προφορική παράδοση.
Τέλος, η Οδύσσεια δεν τελειώνει με την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Δεν τελειώνει καν με τη δολοφονία των μνηστήρων και το σμίξιμο Οδυσσέα και Πηνελόπης. Δεν είναι ιπποτικό δράμα, άρλεκιν, όπερα, σειρά στο νέτφλιξ. Ο Οδυσσέας σκοτώνοντας τους μνηστήρες έχει ουσιαστικά εξολοθρεύσει τους γόνους των πλούσιων οικογενειών της περιοχής του. Τώρα πρέπει να καταστρώσει άμυνα απέναντι σε όσους βρουν σφαγμένα τα βλαστάρια τους, τα οποία πέρασαν τις τελευταίες ώρες τους εξευτελίζοντας έναν ρακένδυτο ξένο, τον μεταμφιεσμένο Οδυσσέα.
Παράλληλα μαθαίνουμε για κάποια προφητεία. Η περιπλάνηση του Οδυσσέα δεν τελειώνει! Πρέπει να πάει σε μέρη μακρινά, άγνωστα στους Ελληνες. Το ποίημα «κλείνει» λες και γράφτηκε χθες: έχει ένα τέλος «ανοιχτό», κάτι του στυλ «to be continued/συνεχίζεται». Ηδη από την αρχαιότητα υπήρχαν «εναλλακτικά τέλη», ιστορίες που αφηγούνται τι απέγινε ο πρωταγωνιστής. Η Οδύσσεια είναι η μήτρα για: το έπος, την τραγωδία και ίσως το μυθιστόρημα. Εχει εμπνεύσει σπουδαία σύγχρονα έργα, από το Ulysses του Τζόυς μέχρι το αριστούργημα της Αλις Οσβαλντ, Μνημείο Πεσόντων.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Οι άνθρωποι που κάνουν «διάλειμμα για τσιγάρο» χωρίς τσιγάρο. Που βγαίνουν έξω από τον χώρο της εργασίας τους για να δουν το φως, τις πολυκατοικίες και τα δέντρα, πάντως όχι την οθόνη του κινητού τους. Η ευκολία με την οποία ικανοποιούνται οι σκύλοι: χάδια, τροφή και ησυχία αρκούν. Οι φούρνοι. Το ψωμί. Ο Μπόουι. Το ξύπνημα νωρίς το πρωί.
