Νωρίς το πρωί της Κυριακής ήταν σκοτεινά κι έβρεχε. Αποφάσισα να πιω καφέ με την Anne Αpplebaum κι ύστερα να σας γράψω. Την Anne την ήξερα από παλιά ως ιστορικό. Προσφάτως, μου τράβηξε πάλι το ενδιαφέρον, γιατί είναι μία από τις πιο δραστήριες δημόσιες διανοούμενες στις ΗΠΑ. Το podcast της στο έγκριτο αμερικανικό περιοδικό The Atlantic φέρει τον εύγλωττο τίτλο Απολυταρχία στην Αμερική.
Απολυταρχία Α.Ε.
Καθώς έξω έριχνε καρεκλοπόδαρα, έκανα τον καφέ μου και κουκουλώθηκα στα ζεστά. Είχα αγοράσει το Απολυταρχία Α.Ε. (Autocracy Inc.), ένα πολεμικό κείμενο. Εδώ που τα λέμε, ζούμε την εποχή του σπασίματος του ταμπού σε ό,τι αφορά τις δημοκρατίες. Δεν είναι ιερέες πια. Λαϊκοί άνθρωποι λένε πως μας χρειάζεται ένας ηγέτης, μία δικτατορία, ένα βασιλόπουλο. Ή μορφωμένοι επινοούν αφηγήματα για τις ξοφλημένες ευρωπαϊκές χώρες και μετρούν την επιτυχία αποκλειστικά με βάση τον πλουτισμό (φυσικά όχι των πολλών).
Συνεπικουρεί το γεγονός ότι διάφοροι καπιταλισμοί αποσυνδεδεμένοι από τις ελευθερίες και τη δημοκρατία τα πάνε πολύ καλά. Τα νούμερα βγαίνουν. Μπορείς και να παρακολουθείς τους πολίτες σου και να κάνεις οικονομικά και στρατιωτικά άλματα (βλ. Κίνα). Μάλιστα, εάν ανήκεις σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες, με τα κατάλληλα ατομικά χαρακτηριστικά και ποσά στους τραπεζικούς σου λογαριασμούς, ούτε στη Μόσχα είναι άσχημα, ούτε στο Ντουμπάι. Σίγουρα δεν είναι άσχημα στη Σιγκαπούρη ή στο Πεκίνο.
Είναι η πλήρης ανατροπή του κριτηρίου του «πέπλου της άγνοιας» που είχε αναπτύξει ο πολιτικός φιλόσοφος Τζον Ρωλς (συγγραφέας του επιδραστικού A Theory of Justice). Ο Ρωλς είχε προτείνει να θέτουμε κανόνες που θα θέλαμε να ισχύουν για εμάς, εάν δεν γνωρίζαμε την τάξη μας, το χρώμα, την καταγωγή τη σεξουαλικότητά μας κ.λπ. Αυτές οι υποθέσεις εργασίας ανήκουν στο παρελθόν. Τώρα είμαστε αυτοί που είμαστε. Είναι σχεδόν αφελές να μπαίνεις στη θέση του άλλου. Τι γίνεται, λοιπόν, με τις δημοκρατίες που κινούνται με ρυθμούς χελώνας και συντηρούν την περιπλοκότητα στη δημόσια συζήτηση; Είναι καταδικασμένες να αποτύχουν και να εξαφανιστούν, όπως εκείνα τα είδη ζώων που δεν προσαρμόζονται;
Μην πιστεύετε στις φωτογραφίες
Ενα βράδυ, στη Γερμανία, άνοιξα να χαζέψω το κινητό πριν κοιμηθώ. Το instagram μου ήταν πνιγμένο στη ρωσική προπαγάνδα. Απαίσιας αισθητικής «καρτούν», μάλλον φτιαγμένα από ΤΝ, μου έλεγαν ότι οι Ουκρανοί κλέβουν τα δώρα μου κάτω από το δέντρο των Χριστουγέννων. Φτωχαίνω, επειδή η Ουκρανία έτσι κι η Ουκρανία αλλιώς. Δεν με αηδίασε ακριβώς το «περιεχόμενο», αλλά η ικανότητά του να με βρίσκει με την πιτζάμα.
Η Anne αφιερώνει ένα μεγάλο μέρος του βιβλίου της στην πάλη των απολυταρχιών για τον έλεγχο της πληροφορίας. Ξέρουμε ήδη για τους τοποθετημένους κυβερνήσεων που εμφανίζονται σαν «απλοί άνθρωποι» στο διαδίκτυο ή την τηλεόραση. Για χρήστες που δεν είναι αληθινοί, για σχόλια που επιχειρούν να εκφοβίσουν, να κολακέψουν ή να χειριστούν όσους έχουν δημόσιο λόγο. Ολ’ αυτά τηρούσαν τα προσχήματα. Τώρα είμαστε στην επόμενη φάση του απροσχημάτιστου κατακλυσμού με εικόνες. Απροκάλυπτα έργο τεχνητής νοημοσύνης. Γιατί εμφανίζονται τα άθλια φιλορωσικά καρτούν, απόρησα, αφού κανείς δεν τα πιστεύει;
Δεν χρειάζεται, μου εξήγησε, η Anne η πληροφορία να είναι αληθοφανής. Ούτε πειστική. Ας πιάσουμε το νήμα από τον Τσάβες. Ο Τσάβες εμφανιζόταν συστηματικά στην τηλεόραση προκειμένου να τραγουδήσει, να μονολογήσει ή να δοξάσει τα πλήθη. Στις ΗΠΑ ο Τραμπ κάνει κάτι σαν stand up comedy με γεωπολιτικές συνέπειες (αν προσέξατε, όποτε μιλούσε στο Νταβός, το πλήθος γελούσε, κάποιοι γελούν με το που ανεβαίνει στο πόντιουμ, όπως κάνεις με τον αγαπημένο σου κωμικό, πριν καν ανοίξει το στόμα, γελάς, χαλαρώνεις κι ύστερα περιμένεις την καλή ατάκα).
Στη Ρωσία οι καθεστωτικοί λένε «συνεχή απροκάλυπτα, καταφανή ψεύδη, αλλά όταν ξεμπροστιάζονται δεν μπαίνουν στον κόπο να τα διαψεύσουν». Δεν είναι η διεκδίκηση της αλήθειας το ζήτημα ή η παραγωγή ενός οράματος ελπίδας, όπως έκαναν τα κομμουνιστικά κράτη στον 20ό αιώνα.
Τώρα ο στόχος είναι να δημιουργηθεί «ένας καταβρεχτήρας ψεύδους». Οι κλεπτοκράτες διαφημίζουν έτσι την ισχύ τους. Οταν, για παράδειγμα, λες απροκάλυπτα ψέματα, αλλά δεν κουνιέται βλέφαρο, εμείς παίρνουμε το μήνυμα πως δεν σηκώνεις αντιρρήσεις. Παράλληλα, «όσο περισσότερο δεν είσαι σε θέση να καταλάβεις τι συμβαίνει γύρω σου, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να ενταχθείς σε κάποιο μεγάλο κίνημα». Αυτό το γνωρίζουν τα πολιτικά κόμματα και γι’ αυτό από νωρίς φτιάχνουν νεολαίες. Για να ενσταλλάζουν σιγουριές. Η ενηλικίωση σχετίζεται με τη σχετικοποίηση, με το άνοιγμα στην πιθανότητα να κάνεις λάθος. Γι’ αυτό η αποδόμηση είναι καλή, ώσπου δεν είναι. Οταν το έδαφος κάτω απ’ τη σκέψη τρίζει συνέχεια, όταν η σχετικοποίηση γίνεται κυνισμός, μιλάμε για μία ακόμη νηπιοποίηση, για βλακεία που καμώνεται την εξυπνάδα.
Αφού όλα μπορούν να κατασκευαστούν (και πράγματι μπορούν), διαλέγω να κρατηθώ όσο πιο μακριά γίνεται απ’ το συλλογικό, γιατί προϋποθέτει κοινό έδαφος. Δεν έχουμε μάθει, όμως, ν’ αναζητούμε κοινό τόπο, λατρεύουμε την αποδόμηση για την αποδόμηση. «Είναι προς όφελος των αυταρχικών ηγετών η διάδοση αυτού του αισθήματος παραίτησης και κυνισμού, όχι μόνο στους πολίτες των χωρών τους, αλλά και όλου του κόσμου», μου είπε η Anne, ενώ έξω συνέχιζε να βρέχει και να έχει σκοτάδι.
Λίγο πριν κρυώσει ο καφές μου, σκέφτηκα τη Susan Sontag και τη φωτογραφία. Η δύναμη της φωτογραφίας προβλημάτιζε τη δοκιμιογράφο. Το γεγονός ότι πλημμυρίζουμε από συναισθήματα βλέποντας μια εικόνα π.χ. διαδηλωτών ή πτωμάτων, μας κάνει να ξεχνάμε πως κάποιος έστρεψε τον φακό εκεί και όχι αλλού. Πως η φωτογραφία, από τη φύση της, είναι ένα μονταζ της πραγματικότητας, απόκομμα, και μάλιστα επιμελημένο.
Τώρα, υλικό χαμηλής ποιότητας και χαμηλού κόστους διοχετεύεται στο διαδίκτυο για χίλιους δυο λόγους. Η Anne μού εξήγησε πώς ρωσικοί λογαριασμοί στο Facebook έσπειραν αντιμουσουλμανική υστερία σε περιοχές που δεν είχαν καν μουσουλμάνους! Το γκρουπάκι Secured Borders, Ασφαλή Σύνορα, οργάνωσε με επιτυχία αντιπροσφυγικό κίνημα στο Αϊνταχο! Εκμεταλλευόμενες τρύπες στο εταιρικό δίκαιο, καθώς και την ολιγωρία των αμερικανικών τεχνολογικών κολοσσών, εταιρείες παραγωγής πολυγλωσσικού προπαγανδιστικού υλικού δημιουργούν ιστότοπους συναισθηματικής «κάλυψης» των ειδήσεων ή λογαριασμούς που σπέρνουν τη διχόνοια εντός των κρατών. Για παράδειγμα, φροντίζουν να μας υπενθυμίσουν κάποια παλιά συνέντευξη του Πούτιν όπου λέγεται πως «ο άνδρας είναι άνδρας και η γυναίκα γυναίκα».
Φυσικά, η συναισθηματική, χωρίς τεκμηρίωση, κάλυψη των ειδήσεων δεν είναι προνόμιο της αντιδραστικής Δεξιάς. Και οι «ακτιβιστές» των κοινωνικών δικτύων αναπαράγουν ψευδείς ειδήσεις. Κοινοποιούμε, για παράδειγμα, χωρίς έλεγχο, κάποια φωτογραφία πλουσίου που είναι στα αρχεία Epstein. Υπονοούμε πως πρόκειται για διεφθαρμένο παιδόφιλο. Μεταδίδουμε εικόνες από διαδηλώσεις- «χωρίς λόγια».
Η φαντασίωση της εκφυλισμένης δημοκρατίας
Σε αντίθεση με τα καταπιεστικά καθεστώτα του 20ού αιώνα (η Anne είναι ιστορικός της Ανατολικής Ευρώπης), οι απολυταρχίες της εποχής μας δεν λένε στους πολίτες ότι η ζωή είναι ωραία. Τους λένε ότι η ζωή αλλού είναι χειρότερη. Στη Δύση είναι εκφυλισμένα. Ο στόχος, λέει η Anne, είναι να μην αισθάνονται οι άνθρωποι «μια φυσική έλξη προς τα ιδανικά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ελευθερίας» κ.λπ. Οι αξίες αυτές πρέπει να δηλητηριαστούν. Ο νεοφιλελευθερισμός συντελεί σε αυτό. Δεν λέμε πια πως κάποιος είναι πλούσιος, επειδή έχει ελευθερίες. Αυτοκίνητα, ακίνητα, διαμάντια, γυναίκες και λεφτά – αυτά μετράνε. Τα άλλα… φιλολογίες. Αυτή η γραμμή σκέψης διαπερνά τόσο τις απολυταρχίες όσο και τις δημοκρατικές χώρες.
Στην απολυταρχική παραμυθία, η δημοκρατία συνδέεται με τον εκφυλισμό (έννοια χρήσιμη και στη ναζιστική σκέψη) και την αδυναμία. Είναι κάτι θηλυπρεπές. Το φυσάς και πέφτει. Στην ακροδεξιά σκέψη υπάρχει από παλιά η φαντασίωση της παρηκμασμένης Ευρώπης που σιγοπεθαίνει και «αλλοιώνεται». Συμπέρασμα: με δημοκρατία συνεχώς χειρότερα.
Τα προσχήματα ελάχιστα ενδιαφέρουν πια τους δικτάτορες. Βρισκόμαστε στην εποχή του σπασίματος του ταμπού. Δεν υπάρχει πρόβλημα εάν η χώρα σου συγκαταλέγεται στα φτωχά κράτη. Εάν καταδικάζεσαι για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εάν ο κόσμος σε μισεί. Ο σκοπός του απολυταρχικού ηγέτη είναι να διατηρείται στην εξουσία και να πλουτίζει αυτός, ο οικογενειακός του περίγυρος και ο κοινωνικός του κύκλος.
Η Anne παραδέχεται πως υπήρξε μία αδιανόητη «αφέλεια» (δική της λέξη) στον ρόλο που θα έπαιζε το εμπόριο στην οικοδόμηση της δημοκρατίας. Νομίσαμε, λέει, πως η τεχνολογία και το εμπόριο θα βοηθούσαν στην εξάπλωση της δημοκρατίας. Το διαδίκτυο θα έφερνε αυτοοργάνωση και πολιτιστική αναγέννηση.
Αντ’ αυτού, το διαδίκτυο έχει εξελιχθεί σε εργαλείο ελέγχου, ενώ ο οικονομικός φιλελευθερισμός (δηλαδή η απορρύθμιση των αγορών) καμία σχέση αναγκαίας συνάφειας δεν έχει με τον πολιτικό φιλελευθερισμό (δηλαδή τις ατομικές ελευθερίες). Κάθε άλλο! Η Κίνα, που διαθέτει προηγμένα συστήματα ελέγχου του διαδικτύου, δεν τα πάει καθόλου άσχημα!
Γενικώς, η Anne ασκεί διαρκώς κριτική στην Κίνα, αλλά φοβάμαι πως δυσκολεύεται να δει τις αντιστοιχίες στον δυτικό κόσμο, όπου η επιτήρηση δεν είναι πια πρόβλημα. «Η Κίνα», μου λέει, θέλει να εξαλείψει από το διαδίκτυο τις λέξεις «δημοκρατία» και «Τιενανμέν», προκειμένου έτσι να εξαλειφθούν και οι ιδέες. Απορώ, όμως, που το βλέπει στην Κίνα, αλλά δεν το βλέπει στα δυτικά κράτη. Εδώ σ’ εμάς οι λέξεις δεν απαγορεύονται, αφοπλίζονται, όμως, θαμμένες κάτω από σωρούς άλλων λέξεων, ο θόρυβος αποδυναμώνει τις φωνές. Δεν είναι το ίδιο, αλλά δεν είναι και παντελώς διαφορετικό.
Πράγματι, η φίλη μου είναι έτοιμη να παραδεχθεί πως και οι δημοκρατίες δυτικού τύπου έχουν θέματα. Θυμάται το «κατασκοπευτικό λογισμικό (spyware) κινητών τηλεφώνων pegasus, που δημιουργήθηκε από την ισραηλινή εταιρεία NSO και χρησιμοποιήθηκε για την παρακολούθηση δημοσιογράφων, ακτιβιστών και πολιτικών αντιπάλων στην Ουγγαρία, στο Καζακστάν, το Μεξικό, στην Ινδία, στο Μπαχρέιν και στην Ελλάδα». Σκάνδαλο παρακολουθήσεων είχε και η αγαπημένη της Πολωνία. Η Anne μού επισημαίνει, όμως, πως αυτές οι ιστορίες ακολουθούν διαφορετική πορεία στις δημοκρατίες και τις δικτατορίες.
Στις δημοκρατίες οι δημοσιογράφοι κερδίζουν βραβεία Πούλιτζερ για τις αποκαλύψεις τους. Το κοινό τιμά αυτούς που ελεύθερα σκέφτονται κι ελεύθερα μιλούν. Τα έγκυρα Μέσα δεν λογοκρίνουν τους συντάκτες τους. Στην Πολωνία, λέει, οι παρακολουθήσεις διερευνήθηκαν από κοινοβουλευτική επιτροπή, έγινε ολόκληρο θέμα. Στις απολυταρχίες θα είχαμε κάποιο ανασήκωμα του ώμου, εάν όχι φυλακίσεις, απολύσεις, οικονομική εξαθλίωση και άλλες στερήσεις.
Πάει κι η δημοκρατία;
Ζούμε σε μια εποχή που το κακό κερδίζει της λέω. Τα κράτη που απροκάλυπτα κλέβουν, παρακολουθούν, φυλακίζουν ή και σκοτώνουν τους πολίτες τους δεν μένουν μόνα. Πράγματι. Μέσα από εκτενείς αναλύσεις για τη Βενεζουέλα, τη Ρωσία, την Τουρκία κ.λπ., η Anne μού εξηγεί ότι στα υψηλά κλιμάκια υπάρχει αλληλεγγύη.
«Δεν υπάρχει πια φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη, και δεν είναι ρεαλιστικό το να επιδιώκει κανείς κάτι τέτοιο». Εξω έχει βγάλει ήλιο. Ετοιμάζομαι να κλείσω το βιβλίο μου να πάω περίπατο. «Υπάρχουν […] ανοιχτές και ελεύθερες χώρες που προσφέρουν στους πολίτες τους ευκαιρίες να ζήσουν μια χρήσιμη ζωή», λέει η Anne. «Δεν είναι τέλειες, κουβαλούν σοβαρές αδυναμίες, βαθιές διαιρέσεις και φρικτές ιστορικές πληγές. Γι αυτό ακριβώς έχει τόσο μεγάλη σημασία να τις υπερασπιστούμε. […]». «Είναι ελάχιστες οι ελεύθερες κοινωνίες που σχηματίστηκαν κατά τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας».
Η τελειότητα, σκέφτηκα βγαίνοντας στον καθαρό αέρα υπάρχει μόνο στις προπαγανδιστικές αφίσες των ολοκληρωτισμών, στα παραμύθια των ηγετών, στις χορευτικές/στρατιώτικες επιδείξεις των καθεστώτων, στις άψογες χορογραφίες των δικτατόρων, στις ωραίες στολές, στα φιλτραρισμένα reality shows των κοινωνικών δικτύων που μοιάζουν με ασαφείς διαφημίσεις για κάτι, όψεις ενός ψεύδους που φτιάχνουμε όλοι μαζί, αλλά δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε και ακριβώς τι λέει. Ισως στην αποδοχή της ευαλωτότητας και της ποικιλίας των δρόμων στη ζωή, στο αργό, το κρυφό, το αναποτελεσματικό, ίσως εκεί να βρίσκεται κάτι που αξίζει να ανακτηθεί.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Οι νερατζιές κι οι λεμονιές. Οι φίλες μου που πηγαίνουν σε λέσχες ανάγνωσης. Το φως της Αθήνας Φεβρουάριο. Το πρόγραμμα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Τα κείμενα της Susan Sontag. Οι πρωινές εκπομπές στο bbc radio 3. Οι ταινίες της Agnes Varda.
