Σήμερα ήθελα να σας πω για μερικούς καλλιτέχνες που μου έδωσαν κουράγιο σ’ ένα ιατρικό ραντεβού. Το ιατρικό ραντεβού δεν ήταν τίποτα σοβαρό. Εγώ υπέφερα, όμως, μες στο μυαλό μου, δεν μπορούσα εύκολα να το προγραμματίσω, ενώ, ταυτόχρονα, ένιωθα ένοχη για την υποχονδρία μου: άλλοι άνθρωποι με απείρως πιο σοβαρά προβλήματα δεν κάνουν σαν μωρά και τίποτα δεν τους φαίνεται βουνό κ.λπ. Ετσι σκεφτόμουν.
Με τα πολλά βρήκα το κουράγιο να πάω στο ραντεβού διαβάζοντας τα δοκίμια της Olivia Laing Funny Weather, που λειτούργησαν σαν ηρεμιστικό με ενέσεις ενέργειας. Το βιβλίο αναφέρεται στις ζωές διαφόρων μεγάλων καλλιτεχνών που τράβηξαν την προσοχή της Olivia Laing. Είναι γεμάτο απαντοχή και πίστη, γραμμένο απ’ την πλευρά της άνευ όρων κατάφασης στη ζωή.
Robert Rauschenberg
O Robert Rauschenberg ήταν εικαστικός καλλιτέχνης που έζησε μακρά ζωή και υπήρξε δραστήριος καλλιτεχνικά από το 1948 έως το 2008 (κάποια πολύ σημαντικά έργα του μπορείτε να δείτε σε υψηλή ανάλυση εδώ. «Περιέγραφε τη δουλειά του ως επείγουσα ανάγκη», γράφει η Laing για τον καινοτόμο καλλιτέχνη που οραματίστηκε μια τέχνη που όλα τα περιλαμβάνει. Εφτιαξε πίνακες, σκηνικά, αντικείμενα, φωτογραφίες, κολάζ, ενώ ενδιαφέρθηκε για το περφόρμανς αρτ και γενικώς το σώμα επί σκηνής.
Πίστευε στη δύναμη της τέχνης να παράγει κατανόηση, να ξεπερνά τη διαφορά στην εθνικότητα και τις προσλαμβάνουσες. Γι’ αυτόν, η επαφή μέσω τέχνης έχει κάτι ειρηνοποιητικό, κατευναστικό. Από το 1985 έως το 1990 ταξίδεψε στην Κίνα, στο Μεξικό, στη Χιλή, τη Βενεζουέλα, την Ιαπωνία, την ΕΣΣΔ, τη Γερμανία και την Αμερική. Συνεργαζόταν με τοπικούς καλλιτέχνες, έστηνε μαζί τους κάποια μεγαλειώδη έκθεση σε κάθε χώρα, δημιουργούσε συνθήκες συνύπαρξης και διαλόγου. Αυτά θ’ αρκούσαν από μόνα τους να φανερώσουν τις αντοχές του: τ’ αμέτρητα κολάζ, οι πίνακες που δεν έμοιαζαν με κάτι άλλο, η αυθεντικότητά του (επινόησε αντικείμενα, τεχνικές που φαντάζουν καινοτομίες ακόμη και στον 21ο αιώνα), η τεράστια πίστη του στις δυνατότητες της καλλιτεχνικής δημιουργίας, τα ταξίδια του, οι εκθέσεις από την Κίνα έως την ΕΣΣΔ. Υπάρχει, όμως, και κάτι άλλο.
Στα εβδομήντα και στα ογδόντα του δεν ξέμενε από ιδέες και αντοχές. Οπως επισημαίνει η Laing, η φήμη, η δόξα και τα χρήματα, έχουν καταστρέψει άπειρους καλλιτέχνες. Πολλοί απλώς επαναλαμβάνουν τον εαυτό τους ή δεν δείχνουν το παραμικρό σημάδι ζωτικότητας (δεν κι εύκολο, φυσικά, σε οποιαδήποτε φάση της ζωής). Ο Rauschenberg, όμως, που ξεκίνησε από τη φτώχεια κι από ένα παγωμένο στούντιο στη Νέα Υόρκη χωρίς ζεστό νερό στο ντουζ, δεν το έβαζε εύκολα κάτω. Μεγάλος πια, έκανε τεράστιες εκθέσεις με τα αντικείμενα και τους πίνακές του (η αναδρομική του έκθεση στις ΗΠΑ το 1997 ήταν η μεγαλύτερη που είχε γίνει ποτέ με έναν μόνον καλλιτέχνη), ενώ ενθουσιαζόταν σαν παιδί με τις ψηφιακές εκτυπώσεις και με την ανακάλυψη νέων δυνατοτήτων.
Οταν παρέλυσε το δεξί του χέρι, αποφάσισε να μάθει να χρησιμοποιεί περισσότερο το αριστερό. Θα μπορούσε να ζωγραφίζει μ’ αυτό; Ναι, φυσικά. Κανένα πρόβλημα. Αργότερα, σε αναπηρικό καροτσάκι, εξακολουθούσε να διατηρεί επαφή με όλα τα μέρη του κόσμου όπου είχε δημιουργήσει, να οραματίζεται, να επινοεί. Οταν πέθανε, οι New York Times έγραψαν πως διαμόρφωσε ξανά και ξανά την τέχνη στον 20ό αιώνα. Νομίζω η ζωτικότητά του εμπνέει ακόμη.
Οι πόνοι της Hilary Mantel
Οταν κοιτάζουμε τα βιβλία της Hilary Mantel, την έκτασή τους, την ποιότητά τους, μπορεί να σκεφτούμε πως όλα ήρθαν εύκολα στη ζωή αυτής της γυναίκας. Φανταζόμαστε τους/τις συγγραφείς σε κάποιο δωμάτιο με πολύ φως και ησυχία να δημιουργούν απερίσπαστοι, ενώ αυτό μάλλον δεν συμβαίνει ποτέ. Ακόμα κι αν έχει κανείς την άνεση ενός ήσυχου δωματίου με φως, κουβαλάει το σώμα του, την ύπαρξή του. Μέσα απ’ αυτά και παρά ταύτα δημιουργεί.
«Κανείς δεν μπορεί να πει ότι η επιτυχία ήρθε εύκολα στην Mantel. Είναι το προϊόν δουλειάς και ταλέντου», εργασία που συνεχίζεται παρά τον «απωθητικό σωματικό πόνο. Είχε κακή υγεία από παιδί, ημικρανίες, μετά ενδομητρίωση», μετά μία σειρά από λάθος διαγνώσεις, αφού στη δεκαετία του ’70 το γυναικείο σώμα και η ορθή ιατρική του αντιμετώπιση δεν ήταν προτεραιότητα κανενός.
Από την ηλικία των 27 και μετά οι σωματικοί της πόνοι ήταν τόσο συχνοί και έντονοι που η συγγραφέας παρέλυε. Μια σειρά από λάθος διαγνώσεις προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν τον πόνο με αντιψυχωσικά φάρμακα (ήταν στο μυαλό της!). Οταν η Mantel έλαβε επιτέλους ορθή διαγνώση, έπρεπε να χειρουργηθεί εκτενώς: «Αρπαξαν τη γονιμότητά μου, αναδιέταξαν το εσωτερικό μου», έγραψε στο Giving Up The Ghost.
Ολη της η ζωή ήταν μία μάχη με τον πόνο που ερχόταν κι έφευγε. Ενα σώμα που πονάει γίνεται ένα μυαλό που πονάει και που εμμονικά, άτακτα τριγυρίζει στο σημείο που πάσχει. Είναι δύσκολο να σκεφτείς, να συγκεντρωθείς, να βρεις την ενέργεια. Κι όμως. Η Mantel πέρασε τη ζωή της διαβάζοντας και γράφοντας πολύ, διάβασε κι έγραψε πάρα πολύ. Τα μυθιστορήματά της είναι ολόκληροι κόσμοι που τους έστησε παλεύοντας υπομονετικά στο γραφείο της κάθε μέρα. «Πρέπει να είσαι εκεί, ν’ απλώνεις το χέρι, για να σου φανερωθεί» η ιστορία/ο χαρακτήρας/η φωνή, κάτι. Οσο κι αν πονάει ή τρέμει το χέρι. «Επρεπε να λέω “παρά ταύτα”, “κι όμως” και “παρόλο που”, αυτές ήταν οι λέξεις μου», λέει η Mantel που ανάμεσα στις βραβεύσεις της (έχει κερδίσει δύο φορές το βραβείο Booker!) αρρώστησε βαριά, ενώ φρόντισε και τον ασθενή σύζυγό της. Πρόλαβε να γράψει αμέτρητα άρθρα, επιφυλλίδες, μυθιστορήματα, που έχουν πουλήσει εκατομμύρια αντίτυπα, διηγήματα, κριτικές κι ακόμη περισσότερα μυθιστορήματα. Ολα μ’ αυτό το τσακισμένο σώμα.
Αν η Laing ήταν πάστορας, το κήρυγμά της θ’ αφορούσε το ξεπέρασμα του φόβου – στόχος βαθύς και αδιαμφισβήτητος για όλους τους πιστούς της τέχνης ή οποιασδήποτε θρησκείας. Θα παρέθετε τις ιστορίες μερικών ανθρώπων που άρχισαν στη ζωή σαν έκπτωτοι άγγελοι, για ν’ ανυψωθούν μετά. AIDS, αλκοολισμός, ψυχική πάθηση, ακραίος σωματικός πόνος, γηρατειά, τραυματισμοί. Και πλάι σ’ αυτά, αυτό που μένει: βιβλία και φράσεις, ποίηση, πίνακες ζωγραφικής. Το Funny Weather έχει τη δομή των βίων των Αγίων. Υπόσχεται την άνοδο μετά την πτώση, το ξεπέρασμα του μαρτυρίου μέσα από τη δουλειά και την απαντοχή. Είναι μία ομολογία πίστης στη δημιουργικότητα, το μόνο που έχουμε, για να χωνεύεται η ζωή.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Οι φωτογραφίες με τις εξεγερμένες γυναίκες του Ιράν, καθώς και οι ταινίες του Τζαφάρ Παναχί. Το εξαιρετικό γκράφικ νόβελ Persepolis της Marjane Satrapi. H καλή ταινία που βασίζεται σε αυτό και αναφέρεται, με χιούμορ και ειλικρίνεια, στη ζωή μίας νέας γυναίκας στο Ιράν και στην Ευρώπη.
