Ολοι λατρεύουν τα λαμπάκια, όμως τα χριστουγεννιάτικα τραγούδια μπορεί να είναι πολύ σπαστικά. Μερικές φορές θέλω απλώς να σταματήσουν. Κι οι εργαζόμενοι που εξαναγκάζονται να φορέσουν αυτάκια ταράνδου και κόκκινες στολές, οι δρόμοι που είναι γεμάτοι κόσμο, η κίνηση, οι πιέσεις ν’ αγοράζεις – όλ’ αυτά μού μοιάζουν πιθανότητες για ερεβώδες άγχος, μελαγχολία ή πανικό, απ’ αυτόν που φέρνει υπερκινητικότητα ή παράλυση. Κι ύστερα είναι κι όλ’ αυτά που δεν σταματάνε οπωσδήποτε στις γιορτές: η δουλειά, το καθάρισμα του μπάνιου, η γραφειοκρατία της καθημερινότητας, οι λογαριασμοί, εκείνος εκεί ο θόρυβος που κάνουν οι γείτονες περίπου στις οκτώ.
Μοναξιά
Ο Χάρι, που είναι εσωστρεφής και με αισθήματα κατωτερότητας, θα περάσει τα Χριστούγεννα μόνος. Είναι ένας από τους αμέτρητους νέους ανθρώπους που δεν έχουν συντροφιά και που δεν συνδέουν τα Χριστούγεννα με όμορφες οικογενειακές στιγμές, με τη θαλπωρή του σπιτικού φαγητού και της οικογενειακής γαλήνης, αλλά με τους καβγάδες των χωρισμένων γονιών του και με τη μοναξιά της ενηλικίωσης. Ο Χάρι τρέμει την περίοδο των γιορτών, με το άγχος «να κάνεις, οπωσδήποτε, κάτι» και τις πανταχού παρούσες υπομνήσεις: α) να αγοράσεις πράγματα, β)να βρεθείς κάπου με γιρλάντες και έλατα «περιβαλλόμενος από τα αγαπημένα σου πρόσωπα». Κάθε χρονιά πάει σε μερικά χάλια πάρτι ή μαζώξεις που τον αφήνουν μ’ ένα αίσθημα βαριάς μοναξιάς και με χανγκόβερ – αλλά τουλάχιστον έχει κάτι να ποστάρει στις 31.
Ο Χάρι είναι επινόηση. Τον εμπνεύστηκα από τον επινοημένο Χάρι της στήλης modern mind της ιστοσελίδας guardian, όπου ψυχολόγοι μοιράζονται ανωνυμοποιημένες ιστορίες πελατών τους κι εγώ διαβάζω εκεί πράγματα που ήδη ξέρω: πολλοί άνθρωποι περνούν τις γιορτές (και τις μέρες που προηγούνται αυτών) μεταξύ εκνευρισμού, θλίψης και μοναξιάς. Χάρι, όλ’ αυτά μπορούν ν’ ανατραπούν!
Αμφισβητώντας το αφήγημα
Είναι το τέλος μίας ακόμη χρονιάς: μάλλον δικαιούμαι να νιώσω λίγη υπαρξιακή αγωνία και να ξυπνήσω Κίρκεγκωρ. Ομως, δεν είναι ακριβώς επιτρεπτό! Οι μέρες πριν από τα Χριστούγεννα έχουν απο-μυστικοποιηθεί, η αγωνία μου μοιάζει παράταιρη, παρόλο που νιώθω –το ξέρω– πως την νιώθουν κι άλλοι. Οι μέρες, όμως, πριν από τα Χριστούγεννα δεν αφορούν την επαφή με τα σκοτεινά και φωτεινά πνεύματα του χειμώνα, με την τρομακτική φύση, τη θαλπωρή της φωτιάς και της προσευχής, τη σιωπηλή ενατένιση του νέου έτους, την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης για τους φτωχούς, αλλά την κατανάλωση πραγμάτων και εμπειριών.
Οι Αγιοι κι οι μάγοι, στον εκκοσμικευμένο, υπερκαταναλωτικό κόσμο, δεν έρχονται για να συνδράμουν τους φτωχούς, τους ανθρώπους του περιθωρίου και τους απομονωμένους. Κανείς δεν έρχεται γι’ αυτούς. Πιο φωτισμένα κι από ναούς, τα καταστήματα πώλησης ηλεκτρονικού τσιγάρου και ηλεκτρονικών συσκευών, στο αποκορύφωμα της σεζόν δεν κάνουν εκπτώσεις.
Κι αν κάναμε ξανά τις μέρες των γιορτών ήσυχες παύσεις; Αν επιτρέπαμε στο μυαλό να αισθανθεί αγωνία; Εάν, αντί για θόρυβο και ιλιγγιώδη λαμπάκια, αποζητούσαμε ησυχία, σκοτάδι και συνδέσεις; Ισως τα Χριστούγεννα να ήταν αλλιώς. Τώρα, όμως, είναι έτσι και περιλαμβάνουν εβδομήντα προσκλήσεις σε τραπέζια που κάνουν τον Χάρι να νιώθει πιο μόνος από ποτέ και 800 διαφορετικούς τρόπους για να ξοδέψεις χρήματα. Τι να κάνουμε;
Χριστουγεννιάτικες ταινίες που δεν είναι για όλη την οικογένεια
Δεν χρειάζεται να ψυχαναγκαστείς να δεις κάποια ρομαντική κομεντί με φιλτραρισμένα, ζωηρά χρώματα όπου όλοι έχουν αστραφτερό χαμόγελο, τέλεια μαλλιά και τέλειο σύντροφο, επειδή είναι Χριστούγεννα. Ολ’ αυτά θα σε κάνουν να νιώσεις μόνος και αποτυχημένος, γιατί γι’ αυτό γράφτηκαν, έτσι γυρίστηκαν. Καλύτερα να τα κλείσεις, μαζί με τα κοινωνικά δίκτυα όπου οι γνωστοί σου θα ξεφαντώνουν στη νύχτα της Βαλπούργης.
Το περιοδικό Atlantic έχει μαζέψει μερικές καθόλου-χριστουγεννιάτικες-
Το «πνεύμα» των Χριστουγέννων δεν έχει πνεύμα
Μιλάμε για το πνεύμα των Χριστουγέννων και πλέον σκεφτόμαστε μια διαφήμιση της κόκα-κόλα ή λιβάδια από ψεύτικο χιόνι και ψεύτικα δέντρα όπου άνθρωποι με ψεύτικα ανέφελες ζωές φανερώνουν την ψεύτικη αγάπη τους αγοράζοντας προκάτ εξοχικά. Τα Χριστούγεννα, όμως, ήταν και, για κάποιους είναι ακόμη, θρησκευτική γιορτή. Επομένως, μπορεί να κάνει κανείς όλα τα αναμενόμενα: να συγχωρέσει, να κατανοήσει, να νηστέψει, να προσευχηθεί. Προσδίδοντας σ’ αυτές τις μέρες ένα υπερβατικό νόημα, βρίσκουμε και τους τρόπους να γλιτώνουμε από την καταθλιπτική ενασχόληση μ’ εμάς τους ίδιους και με «τα δικά μας». Η υπαρξιακή αγωνία ήταν, ενδεχομένως, άγνωστη σ’ ανθρώπους άλλων εποχών που ένιωθαν παιδιά ενός Θεού που μεριμνά – ιδέα προς την οποία μπορεί να προβάλει κανείς άπειρες ενστάσεις αναγνωρίζοντας, όμως, ταυτόχρονα, πως ο επινοημένος Χάρι θα ένιωθε λιγότερο μόνος προσερχόμενος στο παρεκκλήσι του χωριού μετά από ένα πρωινό κουραστικής πεζοπορίας προκειμένου να προσευχηθεί και ν’ ανάψει κερί για τη νέα χρονιά.
Το θέμα είναι πάντως –κι αυτό εδώ το ’χουμε συμφωνήσει– πως δύσκολα παλεύεται η ζωή χωρίς πνεύμα. Μπορεί κανείς να αξιοποιήσει τις μέρες των γιορτών για να διαβάσει. Οχι, οπωσδήποτε, κάτι απροκάλυπτα θρησκευτικό, παρόλο που ο Georges Bernanos θα ήταν μια καλή επιλογή, ενώ πριν από λίγες μέρες κυκλοφόρησαν σε νέα σκληρόδετη έκδοση οι Αδελφοί Καραμαζώφ, σε μετάφραση της κορυφαίας Ελένης Μπακοπούλου. Σ’ αυτές τις σελίδες δημιουργείται ένας χώρος για να κάνει κανείς διάφορες σκέψεις για το καλό και το κακό, την ενοχή και την ντροπή, τη λύτρωση και ό,τι άλλο θα μπορούσε να απασχολεί ανθρώπους που ενδιαφέρονται για την ηθική τους συγκρότηση (εδώ μπορείτε να ακούσετε, στα αγγλικά, ένα έξοχο φιλοσοφικό λογύδριο για την αγάπη στο έργο του Ντοστογιέφσκι κι εδώ ένα για τις μορφές της θρησκείας σήμερα – πάντα από φιλοσοφική σκοπιά).
Κι αν όλ’ αυτά σάς φαίνονται βουνό, μπορείτε να πάτε στο αγαπημένο σας βιβλιοπωλείο και να διαλέξετε μόνοι σας τα χειμερινά αναγνώσματα που θα απαλύνουν το άγχος των γιορτών. Υπάρχουν πλήθος healing novels, «θεραπευτικά» μυθιστορήματα που πλέον κυκλοφορούν και στα ελληνικά, σας έχω ξαναπεί για αυτά (ενδεικτικά το Περισσότερες Μέρες στο Βιβλιοπωλείο Μορισάκι είναι χαλαρωτικό). Πολλοί ξαναδιαβάζουν αγαπημένα τους παιδικά ή εφηβικά βιβλία για τα Χριστούγεννα (το Χάρι Πότερ π.χ.), κόμικς, γκράφικ νόβελ, κλασικά της «επιστημονικής φαντασίας» ή ακόμη και παραμύθια, ενώ άλλοι θέλουν κάποιο πολυσέλιδο σκοτεινό έργο για τα μακρά απογεύματα (βλ. το Morning Star του Καρλ Ούβε Κνάουσγκορντ).
Τα θέατρα είναι λίγο πολύ ανοιχτά. Τα μουσεία προσαρμόζονται, αλλά δεν κλείνουν εντελώς, ενώ υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο κάποιας μοναχικής πεζοπορίας (σε αυτήν την περίπτωση το ενδεδειγμένο ανάγνωσμα είναι το λευκό του αλπινιστή Tesson Sylvain). Είναι μάλλον μαγικό αυτό που συμβαίνει σε μία περιπλάνηση στη φύση ή στους ναούς της τέχνης. Τα δέντρα απορροφούν τη μοναξιά, οι κορμοί πιθανολογούν μία σύνδεση με πράγματα βαθύτερα και φυλλώδη, ενώ τα έργα τέχνης μάς θυμίζουν πως, παρά τις ψευτιές της διαφήμισης και των αντικοινωνικών δικτύων, το να είσαι άνθρωπος είναι δυσκολία και ευαλωτότητα, ομορφιά και στιγμές χαρούμενης υπέρβασης. Καλές γιορτές!
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Η πολυκοσμία στα βιβλιοπωλεία πριν από τις γιορτές. Τα μελομακάρονα. Το podcast philosophize this, ειδικά το επεισόδιο για την αγάπη στο έργο του Ντοστογιέφσκι. Η μουσική του Τρίτου Προγράμματος, οι μεταφράσεις της Ελένης Μπακοπούλου, η ατμόσφαιρα στα γραπτά του Γκρέγκορ φον Ρετσόρι, καθώς και η ιδέα της συγχώρεσης εαυτού/εαυτής και των άλλων.
