Σταύρος Ζουμπουλάκης

Πριν από κάμποσους μήνες, τον Σεπτέμβριο 2018, έγραφα σε αυτήν εδώ τη στήλη για τον άγιο (beatus, για την ακρίβεια, από το 2007) της Καθολικής Εκκλησίας Φραντς Γαιγκερσταίτερ. Η μνήμη του τιμάται στις 9 Αυγούστου, ημέρα του αποκεφαλισμού του στην γκιλοτίνα από τους ναζί, το 1943, στη φυλακή του Μπράντενμπουργκ, στο Βερολίνο.

Στις 13 Ιανουαρίου της καινούργιας χρονιάς πέθανε σε βαθιά γεράματα (1923-2020) ο μεγάλος Γάλλος ιστορικός Ζαν Ντελιμό (Jean Delumeau), συγγραφέας δεκάδων βιβλίων, ορισμένα από τα οποία έχουν σημαδέψει τις ιστορικές σπουδές. Κανένα ωστόσο βιβλίο του δεν έχει εκδοθεί στα ελληνικά, όπου εντούτοις κυκλοφορούν μεταφρασμένοι κάμποσοι σύγχρονοι ιστοριογραφίσκοι.

Αν η πτώση του Τείχους του Βερολίνου στις 9 Νοεμβρίου 1989 ορίζει συμβολικά και πραγματικά το τέλος του ευρωπαϊκού κομμουνισμού, η ίδια η ανέγερσή του πάντως, τον Αύγουστο του 1961, συμβόλισε ήδη την αποτυχία του: αν η Ανατολική Γερμανία ήταν ο σοσιαλιστικός παράδεισος, τότε το Τείχος θα έπρεπε να το είχε υψώσει η Δυτική Γερμανία, για να εμποδίσει τους πολίτες της να μεταναστεύουν μαζικά εκεί από την καπιταλιστική κόλαση, όπου ήταν καταδικασμένοι να ζουν.

Κυκλοφόρησε φέτος τον Οκτώβριο (2019) –και ας γράφει 2018 στο εξώφυλλο– ένα σύνολο 15 ψηφιακών δίσκων με τίτλο «Πατριαρχικά Μουσικά Αρχεία. Ζωντανές ηχογραφήσεις (1956-1966)». Συνοδεύεται με πολυσέλιδο βιβλίο (425 σελ.), το οποίο περιέχει συνοπτικό ιστορικό διάγραμμα της πατριαρχικής εκκλησιαστικής μουσικής μας, από το 1453 ώς τον εικοστό αιώνα, περιγραφή και σχολιασμό των μελών των 15 cd, βιογραφικά των ψαλτών και κυρίως τα ίδια τα μουσικά κείμενα τα οποία ψάλλουν οι πατριαρχικοί ψάλτες.

Την πολυφωνική μαρτυρία της Σβετλάνας Αλεξίεβιτς «Τσερνόμπιλ» (Πατάκης, 2015, πρώτη ελληνική έκδοση Περίπλους, 2001) τη διαβάζεις και χάνεις τη μιλιά σου. Τι να πεις! Οταν την ξαναβρείς, αντιλαμβάνεσαι ότι είναι πολλά εκείνα τα οποία σε οδηγούν να σκεφθείς και να συζητήσεις: οι εκατό φωνές του βιβλίου, η καθεμιά με τον δικό της τρόπο. Από τα πολλά διαλέγω δύο.

Στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας συνεχίζεται μέχρι το τέλος Οκτωβρίου έκθεση βυζαντινών εικόνων από τη Θεσσαλονίκη, υπό τον τίτλο «Το ημέτερον κάλλος». Η έκθεση είχε αρχικά γίνει στη Μονή Βλατάδων (Θεσσαλονίκη, 1 Οκτωβρίου 2018 – 31 Μαρτίου 2019).

Ο αγιολογικός και εικονολογικός φάκελος του Αγίου Χριστοφόρου, σε Ανατολή και Δύση, είναι πλούσιος και παράδοξος. Πολλοί ναοί είναι αφιερωμένοι σε αυτόν σε όλη την Ευρώπη, τον ζωγράφισαν πολύ μεγάλοι ζωγράφοι, ενώ στην Ανατολή εικονίστηκε και ως Κυνοκέφαλος. Δεν φανταζόμουν πάντως ότι θα έκανε την εμφάνισή του, μέσα στο 2019, στο έργο δύο συγγραφέων, ενός νέου και ενός λιγότερου νέου: Γιάννης Παλαβός (γενν. 1980), «Το παιδί», διηγήματα (Νεφέλη), και Μιχάλης Μακρόπουλος (γενν. 1965), «Μαύρο νερό», νουβέλα (Κίχλη).

Ο ήρωας του τελευταίου μυθιστορήματος του Ουελμπέκ, με τον σαρκαστικό τίτλο «Σεροτονίνη» (Εστία, 2019), είναι 46 χρόνων, πρόωρα ξοφλημένος σεξουαλικά και, συνεπώς, ερειπωμένος ψυχικά (ή μήπως το αντίστροφο;), χωρίς σχέδια ή πραγματικά ενδιαφέροντα, «χωρίς κατά βάθος λόγους να ζει ή λόγους να πεθάνει» (σ. 81).

Οι εικαστικές εκθέσεις μέσα σε αρχαιολογικούς χώρους, μουσεία και μνημεία είναι πια του συρμού, ιδίως το καλοκαίρι, οπότε συνδυάζονται ή, ακριβέστερα, υπηρετούν και τον τουρισμό. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ασήμαντοι δημιουργοί και έργα εξασφαλίζουν προβολή –δεν λέω αποκτούν αξία, διότι δεν μπορούν να αποκτήσουν κάτι που δεν έχουν, εκτός και αν ως αξία εννοήσουμε μόνο την εμπορική– από τη βαρύτητα και τη σημασία του αρχαιολογικού χώρου όπου εκτίθενται. 

Κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες (Πατάκης) ένα μικρό μα ιερό βιβλιαράκι: «‘‘Δε θα σιωπήσουμε ποτέ’’. Οι Προκηρύξεις του Λευκού Ρόδου (1942-1943)». Διαβάζουμε επιτέλους στη γλώσσα μας τις έξι Προκηρύξεις, 3.000 –και κάτι– λέξεις συνολικά. Εν τω μεταξύ, η αντιναζιστική ομάδα έχει γίνει γνωστή σε όλο τον κόσμο, μέσα από πλήθος βιβλίων, ταινιών ή μουσικών έργων. Στη Γερμανία ειδικά, της αποδίδεται μεγάλη δημόσια τιμή, προς εξαγορά της ενοχής.

Το φετινό Πάσχα ήταν πολύ πικρό για την Καθολική Εκκλησία: οι καμπάνες της Νοτρ Νταμ του Παρισιού δεν ήχησαν, ενώ στο άλλο άκρο, στη Σρι Λάνκα, εκατοντάδες πιστοί δολοφονήθηκαν ανήμερα. Τα δύο αυτά γεγονότα απέσπασαν για λίγο την προσοχή των πιστών (και των μη πιστών) από τη μεγαλύτερη κρίση των τελευταίων δεκαετιών –πολλοί λένε και αιώνων– που συγκλονίζει την Καθολική Εκκλησία, το σκάνδαλο της σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων από κληρικούς της, επί μακρά σειράν ετών, σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου.

Αν ρωτήσουμε έναν μορφωμένο Ελληνα, που δεν έχει βγάλει απλώς το λύκειο αλλά έχει και πανεπιστημιακό πτυχίο, για τη θρησκευτική ιστορία του ελλαδικού χώρου, του χώρου που αποτελεί σήμερα την ελληνική επικράτεια, από την Αλωση της Πόλης και μετά, θα μας απαντήσει σχεδόν αυτόματα ότι η ιστορία αυτή ταυτίζεται με την ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ότι όλοι εδώ ήταν ανέκαθεν χριστιανοί ορθόδοξοι.