Η λήξη του ντέρμπι με τον Παναθηναϊκό βρήκε τον Μάρκο Νίκολιτς να μονολογεί, σε δύο δόσεις, μπροστά από τις τηλεοπτικές κάμερες. Αρχικώς αναγνώρισε ότι της ΑΕΚ της έπεσε «βαριά» η πίεση που της δημιούργησε η συνειδητοποίηση ότι, μετά την ήττα του Ολυμπιακού από τον ΠΑΟΚ στην Τούμπα, μια νίκη επί του Παναθηναϊκού θα «κλείδωνε» την κατάκτηση του τίτλου στη Superleague. Στη συνέχεια θυμήθηκε ότι «κάθε φορά που ετοιμαζόμαστε για πανηγύρι και προσεγγίζουμε υπεροπτικά ένα ματς δεν ανταποκρινόμαστε στις προσδοκίες».
Στο επίπεδο του UEFA Pro, του μεγαλύτερου διπλώματος της προπονητικής στο ποδόσφαιρο, αυτό που περιέγραψε ο Μάρκο Νίκολιτς δεν αντιμετωπίζεται ως ένα απλό «ψυχολογικό μπλοκάρισμα», αλλά ως μια κλασική περίπτωση απόκλισης από τις βασικές αρχές διαχείρισης απόδοσης.
Οι προπονητές αυτού του επιπέδου διδάσκονται πρώτα απ’ όλα να διαχωρίζουν το αποτέλεσμα από τη διαδικασία: μια ομάδα που μπαίνει στο γήπεδο σκεπτόμενη τι θα σημαίνει η νίκη (τίτλος, «κλείδωμα» πρωταθλήματος κ.λπ.) απομακρύνεται από το πώς πρέπει να παίξει. Αυτή η μετατόπιση της εστίασης και της συγκέντρωσης –από την εκτέλεση του σχεδίου στο αποτέλεσμα της απόδοσης– επηρεάζει άμεσα την ποιότητα των αποφάσεων, την ταχύτητα σκέψης και τελικά την ίδια την απόδοση.
Παράλληλα, η έννοια της «πίεσης» που περιέγραψε ο Νίκολιτς εξηγείται μέσα από τη βασική καμπύλη απόδοσης και διέγερσης: υπάρχει ένα ιδανικό επίπεδο έντασης που οδηγεί σε κορύφωση της απόδοσης, αλλά όταν αυτό ξεπεραστεί, δηλαδή όταν το στρες υπερβεί το όριο, η απόδοση πέφτει. Στα παιχνίδια που «κρίνουν τίτλους», οι ομάδες συχνά περνούν αυτό το όριο στρες και μπαίνουν σε κατάσταση υπερδιέγερσης, όπου ο φόβος του λάθους αντικαθιστά την καθαρή σκέψη.
Σε αυτό προστίθεται μια ακόμη παγίδα που αναγνωρίζεται στο UEFA Pro ως «the closing effect»: όταν μια ομάδα νιώθει ότι βρίσκεται ένα βήμα πριν από την επιτυχία, αλλάζει υποσυνείδητα τη συμπεριφορά της. Χάνει την πειθαρχία της, διαφοροποιεί το ρίσκο που παίρνει και συχνά πέφτει σε μια κατάσταση πρόωρης αυτοπεποίθησης. Εκεί συνδέεται και η έννοια της υπεροψίας που ανέφερε ο προπονητής της ΑΕΚ: στο υψηλότερο επίπεδο, η παραμικρή μετατόπιση από το competitive mindset προς την αίσθηση ανωτερότητας μπορεί να κοστίσει.
Το πιο κρίσιμο όμως σημείο, σύμφωνα με τη φιλοσοφία του UEFA Pro, αφορά την ευθύνη του προπονητή. Αν μια ομάδα μπει σε αγώνα με το μυαλό στον τίτλο και όχι στην εκτέλεση του πλάνου, αυτό θεωρείται αποτυχία διαχείρισης. Ο ρόλος του προπονητή είναι να «σπάσει» το αφήγημα του αποτελέσματος, να επαναφέρει την προσοχή σε συγκεκριμένες αγωνιστικές ενέργειες και να κρατήσει την ομάδα σε μια ελεγχόμενη συναισθηματική κατάσταση.
Με απλά λόγια, αυτό που συνέβη στην ΑΕΚ στη Λεωφόρο απέναντι στον Παναθηναϊκό των 10 ποδοσφαιριστών δεν ήταν τακτικό πρόβλημα. Διότι το πλάνο απέδωσε και «έφερε» στην ΑΕΚ ευκαιρίες μεγαλύτερης αξίας (xGoals: 2,19) από την αξία που είχαν οι ευκαιρίες που «επέτρεψε» στον Παναθηναϊκό (xGoals: 1,21). Ηταν πρόβλημα συγκέντρωσης και διαχείρισης της στιγμής: η ομάδα έπαιξε το παιχνίδι του τίτλου πριν τελειώσει το «παιχνίδι του αγώνα». Και κάπως έτσι ο Μπαρναμπάς Βάργκα, ένας δεινός εκτελεστής, δεν έστειλε την μπάλα στα δίχτυα ενώ του δόθηκαν τέσσερις ευκαιρίες στις οποίες αναλογούσε τουλάχιστον ένα γκολ (xGoals: 1,09), όταν η μέση απόδοσή του στις εκτελέσεις της τελευταίας τριετίας δείχνει ότι με τέτοιες ευκαιρίες πετυχαίνει τουλάχιστον ένα γκολ.
Με όρους UEFA Pro, η αντίδραση της ΑΕΚ σε αυτό το σημείο της σεζόν δεν συνιστά κατ’ ανάγκη λόγο ανησυχίας με τη μορφή «συναγερμού», αλλά αποτελεί ένα απολύτως αναγνωρίσιμο φαινόμενο ομάδας που βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο. Διότι πρέπει πάντα να λαμβάνεται υπόψη το σημείο εκκίνησης: μια ομάδα που ο προπονητής της παρέλαβε τον περασμένο Ιούλιο με χαμηλή αυτοπεποίθηση, κουβαλώντας το ψυχολογικό βάρος έξι διαδοχικών ηττών στα playoffs της προηγούμενης χρονιάς. Το γεγονός ότι μέσα σε μία σεζόν η ίδια αυτή ομάδα έφτασε στο σημείο να παίζει για «κλείδωμα» τίτλου στην 3η αγωνιστική των playoffs συνιστά ήδη μια βαθιά αλλαγή στο επίπεδο της αυτοαντίληψής της.
Αυτό που παρατηρείται σε τέτοιες περιπτώσεις είναι η μετάβαση από το «survival mode» –όπου η προτεραιότητα είναι να μη χάσεις– στο «expectation mode», όπου η ομάδα αρχίζει να αισθάνεται ότι πρέπει να κερδίσει. Σε αυτή τη φάση, η πίεση δεν προέρχεται πλέον από τον φόβο της αποτυχίας, αλλά από τη συνειδητοποίηση της ευκαιρίας. Και αυτή η μετατόπιση είναι που συχνά δημιουργεί τα φαινόμενα που περιέγραψε ο Μάρκο Νίκολιτς: αυξημένη ένταση, απώλεια καθαρής σκέψης και στιγμές υπεροψίας ή πρόωρης συναισθηματικής χαλάρωσης.
Στο επίπεδο της ανάλυσης, αυτό δεν ερμηνεύεται ως κλασική «χαλάρωση», αλλά ως ένδειξη μιας ομάδας που δεν έχει ακόμη αναπτύξει πλήρως τη νοοτροπία νικητή υπό συνθήκες υψηλής προσδοκίας. Πρόκειται για αυτό που στην προπονητική ορολογία περιγράφεται ως «ανώριμη νοοτροπία νίκης»: η ομάδα έχει την ποιότητα και τη λειτουργία για να φτάσει κοντά στον στόχο, αλλά δεν έχει ακόμη μάθει να διαχειρίζεται τη στιγμή που ο στόχος γίνεται απτός.
Το κρίσιμο για τον προπονητή δεν είναι αν συνέβη μία φορά, αλλά αν πρόκειται για επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Αν η ομάδα παρουσιάζει την ίδια συμπεριφορά σε παρόμοια game states –όταν δηλαδή είναι φαβορί, όταν προηγείται ή όταν βρίσκεται κοντά στην επίτευξη ενός στόχου– τότε το ζήτημα μετατρέπεται από φυσιολογικό στάδιο εξέλιξης σε πρόβλημα που απαιτεί παρέμβαση. Αν όμως πρόκειται για μεμονωμένη εκδήλωση, εντάσσεται στο λεγόμενο «growth pain» μιας ομάδας που μαθαίνει ξανά να λειτουργεί σε επίπεδο πρωταθλητισμού. Στην περίπτωση της ΑΕΚ υπάρχουν «σκαμπανεβάσματα». Βρήκε τρόπο να διαχειριστεί τα συναισθήματά της από τη νίκη επί του Ολυμπιακού προς το παιχνίδι με τον ΠΑΟΚ, αλλά δεν τα κατάφερε από τη νίκη επί του ΠΑΟΚ προς το παιχνίδι με τον Παναθηναϊκό.
Σε κάθε περίπτωση, η ευθύνη μετατοπίζεται στον προπονητή και στον τρόπο που θα διαχειριστεί αυτή τη φάση. Η διόρθωση δεν είναι τακτική, αλλά κυρίως νοητική και διαδικαστική. Ο προπονητής οφείλει να επαναφέρει την ομάδα από το outcome thinking (το «τι σημαίνει αν κερδίσουμε») στο process thinking (το «πώς παίζουμε για να κερδίσουμε»). Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από σαφή, συγκεκριμένα αγωνιστικά σημεία εστίασης πριν και κατά τη διάρκεια του αγώνα, που κρατούν τους ποδοσφαιριστές προσηλωμένους στην εκτέλεση του πλάνου. Παράλληλα, απαιτείται συστηματική δουλειά στην προπόνηση με σενάρια υψηλής πίεσης (game simulations), ώστε οι παίκτες να εξοικειωθούν με τη διαχείριση κρίσιμων στιγμών, καθώς και διαρκής επικοινωνιακή αποφόρτιση από το αφήγημα του τίτλου.
Με απλά λόγια, η ομάδα δεν χρειάζεται να μάθει να παίζει καλύτερα, αλλά να μάθει να σκέφτεται σωστά όταν παίζει για να κερδίσει. Και αυτό είναι το τελευταίο, αλλά καθοριστικό βήμα για να περάσει από τη διεκδίκηση στην κατάκτηση. Ακριβώς εκεί είναι η ΑΕΚ. Και της απομένουν μερικά 24ωρα για να περάσει από το στάδιο στο οποίο βρέθηκε στη Λεωφόρο στο επόμενο, δηλαδή σε αυτό στο οποίο πρέπει να βρεθεί την ερχόμενη Κυριακή στη Νέα Φιλαδέλφεια, όταν θα υποδεχθεί τον Παναθηναϊκό.
