Μια νεαρή γυναίκα περιέγραψε ενώπιον των ενόρκων πώς έχασε τον έλεγχο της ζωής της εξαιτίας των social media. Οπως είπε, ξεκίνησε από παιδί, και με τον καιρό η συνήθεια επεκτάθηκε μέχρι να καταλάβει σχεδόν κάθε διαθέσιμη ώρα. Τα βράδια γίνονταν… ξημερώματα και ο ύπνος σταδιακά εκτοπιζόταν. Προσπαθούσε να σταματήσει, αλλά επέστρεφε σε έναν φαύλο κύκλο. Οσο εντεινόταν η χρήση τόσο μεγάλωνε και η ψυχική της επιβάρυνση: άγχος, κατάθλιψη και μια αυξανόμενη εμμονή με την εμφάνισή της.
«Ηθελα να είμαι σε αυτά όλη την ώρα», κατέθεσε η 20χρονη στη δίκη-ορόσημο κατά της Meta και του YouTube, πριν οι ένορκοι κρίνουν τις εταιρείες αμελείς για τον σχεδιασμό των πλατφορμών τους και τις καταδικάσουν σε καταβολή αποζημίωσης 6 εκατ. δολαρίων.
Η απόφαση τους δικαστηρίου στην Καλιφόρνια καθώς και μια ακόμη υπόθεση στο Νέο Μεξικό τον Μάρτιο σηματοδοτούν μια καμπή στη μακρόχρονη προσπάθεια να λογοδοτήσουν οι εταιρείες της Silicon Valley για προϊόντα που φέρεται να έχουν σχεδιαστεί για να είναι εξίσου εθιστικά με τον καπνό ή τα τυχερά παιχνίδια.
Η επιστημονική έρευνα κινείται παράλληλα με αυτή τη δικαστική αναγνώριση. Ολο και περισσότερες μελέτες συνδέουν την εντατική χρήση των social media όχι μόνο με την επιδείνωση της ψυχικής υγείας αλλά και με μετρήσιμες γνωστικές επιπτώσεις –στην προσοχή, στη μνήμη και τη συγκέντρωση–, που σε ορισμένες έρευνες θυμίζουν επιταχυνόμενη γήρανση.
Ωστόσο, η επιστήμη δείχνει επίσης ότι έχουμε μεγαλύτερο έλεγχο απ’ όσο νομίζουμε στην αντιστροφή αυτής της φθοράς — και η λύση είναι απλή: κάντε ένα διάλειμμα.
Δύο εβδομάδες
Ο μέσος Αμερικανός, σύμφωνα με τη Washington Post, περνά περίπου 4,5 έως 5 ώρες την ημέρα στο κινητό του, με βάση τις έρευνες, και ακόμη κι αν κάποιος το χρησιμοποιεί λιγότερο -δύο έως τρεις ώρες ημερησίως-, αυτό αντιστοιχεί σε περίπου ενάμιση μήνα τον χρόνο.
«Ολοι μας έχουμε μια κάπως ανθυγιεινή σχέση με τα κινητά μας», δήλωσε «ο Κοσταντίν Κούσλεβ, αναπληρωτής καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Georgetown.
Οι λεγόμενες ψηφιακές αποτοξινώσεις μπορεί να ακούγονται σαν μόδα. Ωστόσο, σε μία από τις μεγαλύτερες μελέτες μέχρι σήμερα, που δημοσιεύθηκε στο PNAS Nexus και περιλάμβανε περισσότερους από 467 συμμετέχοντες με μέσο όρο ηλικίας τα 32 έτη, ακόμη και μια σύντομη αποχή παρήγαγε εντυπωσιακά αποτελέσματα, ουσιαστικά σβήνοντας μια δεκαετία γνωστικής φθοράς που σχετίζεται με την ηλικία.
Ο Νόα Καστέλο, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Alberta, ανέφερε ότι η μελέτη προέκυψε από τη δική του εμπειρία. Στα 35 του πλέον, απέκτησε το πρώτο του smartphone και άρχισε να παρατηρεί πώς αυτό αναδιαμόρφωσε τον χρόνο του: «Αυτές οι τεχνολογίες μπορούν να παρεμβαίνουν σε δραστηριότητες που διαφορετικά θα ήταν απολαυστικές, όπως ένα δείπνο με φίλους».
Επί 14 ημέρες οι συμμετέχοντες χρησιμοποίησαν μια εφαρμογή για να μπλοκάρουν την πρόσβαση στο Διαδίκτυο από τα κινητά τους. Επιτρέπονταν μόνο οι κλήσεις και τα γραπτά μηνύματα, μετατρέποντας ουσιαστικά το smartphone σε ένα απλό τηλέφωνο.
Ο χρόνος τους στο Διαδίκτυο μειώθηκε από 314 λεπτά σε 161 λεπτά, και στο τέλος της περιόδου οι συμμετέχοντες παρουσίασαν βελτίωση στη διατηρημένη προσοχή, στην ψυχική υγεία και στη συνολική τους ευεξία, όπως οι ίδιοι ανέφεραν.
Η βελτίωση στη διατηρημένη προσοχή ήταν περίπου αντίστοιχη με την επίδραση που έχει μια δεκαετία γήρανσης, σημείωσαν οι ερευνητές, ενώ η επίδραση της παρέμβασης στα συμπτώματα κατάθλιψης ήταν μεγαλύτερη από εκείνη των αντικαταθλιπτικών και συγκρίσιμη με τη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία.
Ωστόσο, δύο ευρήματα εντυπωσίασαν περισσότερο. Ακόμη και όσοι «παρέβησαν» τους κανόνες μετά από λίγες ημέρες φάνηκε να ωφελούνται. Και σε μεταγενέστερες αναφορές, μετά τις δύο εβδομάδες, πολλοί συμμετέχοντες δήλωσαν ότι τα θετικά αποτελέσματα διατηρήθηκαν.
«Δεν χρειάζεται απαραίτητα να περιορίζεται κανείς για πάντα. Ακόμη και μια ψηφιακή αποτοξίνωση για λίγες ημέρες φαίνεται να λειτουργεί», είπε ο Κούσλεβ.
Οι ερευνητές διαχωρίζουν τη χρήση του Διαδικτύου μέσω κινητού από εκείνη μέσω υπολογιστή, με τη χρήση στο κινητό να θεωρείται πολύ πιο επιβαρυντική. Οπως εξήγησε ο Κούσλεβ, η χρήση του κινητού είναι πιο «καταναγκαστική και μηχανική». Με το κινητό, οι άνθρωποι μπορεί να βρίσκονται στα social media ενώ περπατούν, βλέπουν μια ταινία ή μιλούν με κάποιον. Αυτό ουσιαστικά διακόπτει όλες αυτές τις δραστηριότητες. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όταν κάποιος χρησιμοποιεί το κινητό, δεν δίνει την ίδια προσοχή στην κοινωνική δραστηριότητα στην οποία συμμετέχει, και την απολαμβάνει λιγότερο.
«Ακόμη και μια μικρή απόσπαση προσοχής κατά τη διάρκεια αυτών των δραστηριοτήτων μειώνει την ποιότητα της συναισθηματικής εμπειρίας. Οδηγεί σε λιγότερο ικανοποιητικές συζητήσεις και σχέσεις», τόνισε ο Κούσλεβ.
Ποιοι είναι πιο ευάλωτοι και γιατί
Η έρευνα γύρω από την «ψηφιακή αποτοξίνωση» και τον ορισμό της βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, εγείροντας ερωτήματα για το αν πιο στοχευμένες προσεγγίσεις -όπως το μπλοκάρισμα μόνο των social media για λίγες ώρες ή ο περιορισμός της πρόσβασης στο Διαδίκτυο μέσω κινητού σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας ή ημέρες της εβδομάδας- μπορεί να αποδειχθούν εξίσου αποτελεσματικές.
Τον Νοέμβριο, μελέτη του Harvard, που δημοσιεύθηκε στο JAMA Network Open και περιέλαβε σχεδόν 400 άτομα, διαπίστωσε ότι ακόμη και ένα σύντομο διάλειμμα μπορεί να επιφέρει μετρήσιμη διαφορά: έπειτα από μόλις μία εβδομάδα με μειωμένη χρήση του smartphone, οι συμμετέχοντες ανέφεραν μείωση στο άγχος (16,1%), στην κατάθλιψη (24,8%) και την αϋπνία (14,5%). Αλλα πειράματα οδηγούν σε παρόμοια συμπεράσματα — είτε πρόκειται για μείωση της χρήσης social media κατά μία ώρα ημερησίως για μία εβδομάδα είτε για αποχή μόνο από το Facebook και το Instagram.
Ωστόσο, ο Τζον Τόρους, αναπληρωτής καθηγητής και ψυχίατρος στο Harvard Medical School και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης στο JAMA Network Open, επισημαίνει ότι τα ευρήματα δείχνουν μια πιο σύνθετη πραγματικότητα: δεν επηρεάζονται όλοι με τον ίδιο τρόπο.
Μια βασική πρόκληση, όπως σημειώνει, είναι να εντοπιστεί ποιοι είναι πιο ευάλωτοι και γιατί. «Για ορισμένους ανθρώπους η χρήση είναι υπερβολική ή ανεπαρκής, ενώ για άλλους είναι ακριβώς στο σωστό επίπεδο. Το να εντοπίσουμε ποιοι βλάπτονται από αυτή είναι εξαιρετικά σημαντικό», δήλωσε.
Μεταξύ αυτών που μελετούν ο ίδιος και η ομάδα του είναι όσοι έχουν μεγαλύτερη τάση για αυτό που οι επιστήμονες αποκαλούν «κοινωνική σύγκριση», δηλαδή να αξιολογούν τον εαυτό τους σε σχέση με τους άλλους, ιδίως ως προς την εμφάνιση, με αποτέλεσμα να νιώθουν χειρότερα, όσοι εμφανίζουν διαταραχές ύπνου και όσοι στρέφονται στο Διαδίκτυο για να καλύψουν την έλλειψη κοινωνικής σύνδεσης στην κανονική ζωή τους.
Tα ερωτήματα για τις δυτικές χώρες
Μια μεγαλύτερη μελέτη -με περισσότερους από 8.000 συμμετέχοντες σε 23 χώρες- βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Υπό την καθοδήγηση του Στίβεν Ράθτζι, επίκουρου καθηγητή Πληροφορικής στο Carnegie Mellon University, η έρευνα ζητά από τους συμμετέχοντες να περιορίσουν τη χρήση των TikTok, Instagram, X και Facebook σε όχι περισσότερο από πέντε λεπτά ανά εφαρμογή ημερησίως για δύο εβδομάδες. Η συλλογή δεδομένων θα συνεχιστεί έως τον Σεπτέμβριο, με τα αποτελέσματα να αναμένονται στις αρχές του επόμενου έτους.
Ενα από τα ερωτήματα που επιχειρεί να απαντήσει η μελέτη είναι κατά πόσο επιβεβαιώνεται ένα μοτίβο που έχει καταγραφεί σε προηγούμενες έρευνες: ότι οι κάτοικοι σε ΗΠΑ και άλλες χώρες της Δύσης βιώνουν πιο έντονες αρνητικές επιπτώσεις από τη χρήση του smartphone.
Ο Ράθτζι εμφανίζεται επιφυλακτικός ως προς την εξήγηση του φαινομένου. «Υποδηλώνει κάτι για τα επίπεδα άγχους σε αυτές τις κοινωνίες — για το πόσο ανταγωνιστικές είναι», ανέφερε. «Αλλά, τελικά, παραμένει σε μεγάλο βαθμό ένα μυστήριο».
