Oσο η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή παραμένει ανεπίλυτη, τόσο μεγαλώνει η πιθανότητα αυτή να πυροδοτήσει μια ευρύτερη παγκόσμια κρίση, ως συνισταμένη πολλαπλών ταυτόχρονων πιέσεων: γεωπολιτικών εντάσεων, ενεργειακής αβεβαιότητας, χρηματοπιστωτικών κινδύνων και τεχνολογικών ανατροπών.
Σε αντίθεση, πάντως, με τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, που πυροδοτήθηκε από την κατάρρευση των ενυπόθηκων δανείων στις ΗΠΑ, σήμερα το τοπίο μοιάζει πολύ πιο σύνθετο και ενδεχομένως πιο επικίνδυνο.
«Το 2008 ήταν μια χρηματοπιστωτική κρίση. Είχαμε ξαναδεί τέτοιες κρίσεις, είχαμε τα εργαλεία. Αυτή τη φορά οι κίνδυνοι είναι φυσικοί: ενέργεια, εφοδιαστικές αλυσίδες, γεωπολιτική».
Ρίτσαρντ Μπούκσταμπερ
Κορυφαίος αναλυτής χρηματοπιστωτικού κινδύνου στις ΗΠΑ
Νέοι κίνδυνοι
«Η πηγή της επόμενης κρίσης θα είναι διαφορετική», επισημαίνει στην «Κ» ο Ρίτσαρντ Μπούκσταμπερ, ένας από τους πιο έμπειρους αναλυτές χρηματοπιστωτικού κινδύνου στις ΗΠΑ με θητεία σε κορυφαίους θεσμούς, όπως η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών και μεγάλα επενδυτικά κεφάλαια. «Το 2008 ήταν μια χρηματοπιστωτική κρίση.
Είχαμε ξαναδεί τέτοιες κρίσεις, είχαμε τα εργαλεία να τις αντιμετωπίσουμε. Αυτή τη φορά, οι κίνδυνοι είναι φυσικοί: ενέργεια, εφοδιαστικές αλυσίδες, γεωπολιτική».
Ο Μπούκσταμπερ έγινε ευρύτερα γνωστός για το βιβλίο του «A Demon of Our Own Design» που έγραψε το 2007, στο οποίο ανέλυσε πώς η αυξανόμενη πολυπλοκότητα και η στενή διασύνδεση των χρηματοπιστωτικών αγορών δημιουργούν ένα εύθραυστο σύστημα. Το βιβλίο θεωρήθηκε εκ των υστέρων προφητικό, καθώς ανέδειξε τους μηχανισμούς που οδήγησαν στην κρίση του 2008. Σε ένα άρθρο του στους New York Times την προηγούμενη εβδομάδα υποστήριξε πως η επερχόμενη κρίση θα μπορούσε να είναι χειρότερη από αυτήν του 2008. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι οι κίνδυνοι σήμερα δεν εντοπίζονται αποκλειστικά στις αγορές. «Αν υπάρξουν προβλήματα στην πραγματική οικονομία, εργοστάσια που κλείνουν, παραγωγή που διακόπτεται, αυτά χρειάζονται πολύ περισσότερο χρόνο για να διορθωθούν». Σε αντίθεση με τα κεφάλαια που μετακινούνται μέσα σε δευτερόλεπτα, η αναδιάρθρωση της παραγωγής ή των ενεργειακών ροών είναι μια αργή και επώδυνη διαδικασία.
Προφανώς τα όσα συμβαίνουν στη Μέση Ανατολή φέρνουν την ενέργεια στο προσκήνιο. Και παρά το γεγονός ότι ο πλανήτης πέρασε δύο μεγάλες πετρελαϊκές κρίσεις τη δεκαετία του 1970 που προκάλεσαν πληθωριστικά σοκ στις δυτικές οικονομίες, φαίνεται πως κάποια μαθήματα δεν έγιναν αντιληπτά. «Στο πεδίο της γεωπολιτικής, νομίζω ότι οι ηγέτες της Δύσης δυσκολεύτηκαν να αντιληφθούν τι σήμαινε η Ιρανική Επανάσταση για τη Μέση Ανατολή και ποιες θα ήταν οι επιπτώσεις για τη Σαουδική Αραβία, το Ιράκ και τα κράτη του Κόλπου», λέει στην «Κ» η Eλεν Τόμπσον, η οποία διδάσκει Πολιτική Επιστήμη στο Πανεπιστήμιο Κέμπριτζ και το έργο της εστιάζεται στην πολιτική οικονομία της ενέργειας.
«Υπάρχουν ορισμένες πολύ σημαντικές διαφορές μεταξύ τού σήμερα και της δεκαετίας του 1970. Πρώτον, η ενεργειακή κατανάλωση στην Ασία είναι πολύ πιο υψηλή απ’ ό,τι ήταν τότε. Αυτό εισάγει πολύ μεγαλύτερο ευρασιατικό ανταγωνισμό για την προσφορά απ’ ό,τι υπήρχε όταν ουσιαστικά η ζήτηση της Ιαπωνίας ήταν ο βασικός ανταγωνισμός για τα ευρωπαϊκά κράτη. Δεύτερον, το φυσικό αέριο είναι πολύ πιο σημαντικό στο ενεργειακό μείγμα απ’ ό,τι ήταν τότε. Οι ενεργειακές κρίσεις της δεκαετίας του 1970 ήταν κρίσεις πετρελαίου. Τώρα υπάρχει κρίση πετρελαίου και φυσικού αερίου. Τρίτον, στη δεκαετία του 1970 υπήρχαν περισσότερα κοινά συμφέροντα μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Δυτικής Ευρώπης, αλλά η έκρηξη της παραγωγής σχιστολιθικού πετρελαίου και αερίου στις ΗΠΑ έχει επιφέρει απόκλιση, μεταξύ άλλων μετατρέποντας τις ΗΠΑ σε μεγάλο εξαγωγέα φυσικού αερίου και μειώνοντας την εξάρτηση των ΗΠΑ από την προμήθεια πετρελαίου μέσω του Περσικού Κόλπου», εξηγεί η Τόμπσον.
«Η ενεργειακή κατανάλωση στην Ασία είναι πολύ πιο υψηλή απ’ ό,τι τη δεκαετία του 1970. Αυτό εισάγει πολύ μεγαλύτερο ευρασιατικό ανταγωνισμό για την προσφορά».
Eλεν Τόμπσον
Καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κέμπριτζ
Ο Μπούκσταμπερ υποστηρίζει ότι το δίδαγμα των πετρελαϊκών κρίσεων της δεκαετίας του 1970, ότι δηλαδή η εξάρτηση από περιορισμένες γεωγραφικές πηγές αποτελεί στρατηγικό ρίσκο, δεν έχει εμπεδωθεί. «Υπήρξε εφησυχασμός, ιδίως ως προς τα “στενά” που μπορεί να ελέγξουν κρίσιμες ροές, όπως το πετρέλαιο από τη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, ο ίδιος υποστηρίζει πως δεν είναι μόνο η ενέργεια το προβληματικό στοιχείο στην εξίσωση και πως οι παράγοντες κινδύνου έχουν πολλαπλασιαστεί.
«Η Ταϊβάν αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Δεν χρειάζεται να υπάρξει πόλεμος. Δεν χρειάζεται στρατιωτική σύγκρουση. Αν η Κίνα απλώς αποκλείσει την Ταϊβάν ώστε να μειώσει την ικανότητά μας να αποκτάμε τσιπ, αυτό αρκεί για να δημιουργηθούν προβλήματα που θα εξαπλωθούν αλυσιδωτά. Το 90% των προηγμένων, εξελιγμένων τσιπ που χρησιμοποιούμε παράγεται στην Ταϊβάν. Αρα αυτό είναι ένα ακόμη σημείο πίεσης».
Ο ίδιος βλέπει κι έναν τρίτο, άμεσο κίνδυνο. Αυτόν του χρηματοπιστωτικού τομέα. Η τεχνητή νοημοσύνη, που έχει τροφοδοτήσει τα τελευταία χρόνια ένα μεγάλο μέρος της χρηματιστηριακής υπεραξίας παγκοσμίως, μπορεί να αποτελέσει ταυτόχρονα και πηγή κινδύνου. Η αγορά είναι υπερσυγκεντρωμένη, αφού δέκα εταιρείες υψηλής τεχνολογίας αντιστοιχούν σε πάνω από το ένα τρίτο της αξίας του δείκτη S&P 500 στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης. Εάν η δυναμική της τεχνητής νοημοσύνης ανατραπεί, είτε λόγω ενεργειακών περιορισμών είτε διακοπής στην παραγωγή τσιπ, οι επιπτώσεις θα μπορούσαν να είναι άμεσες και εκτεταμένες.
Ωστόσο, το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι κανένας από αυτούς τους κινδύνους μεμονωμένα, αλλά η μεταξύ τους διασύνδεση. «Το ένα μπορεί να πυροδοτήσει το άλλο», λέει χαρακτηριστικά ο κ. Μπούκσταμπερ. «Είναι σαν ντόμινο». Μια ενεργειακή κρίση μπορεί να οδηγήσει σε πληθωρισμό, αυτός σε αυστηρότερη νομισματική πολιτική, η οποία με τη σειρά της πιέζει τα χρηματοπιστωτικά σχήματα.
Παράλληλα, μια διαταραχή στην παραγωγή τσιπ μπορεί να πλήξει την τεχνολογική ανάπτυξη και να επιβραδύνει την οικονομία. Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι, λοιπόν, το εάν υπάρχει ένας συγκεκριμένος «σπινθήρας» που θα προκαλέσει την επόμενη κρίση, αλλά το ότι το σύστημα έχει γίνει τόσο αλληλοεξαρτώμενο, ώστε οποιοδήποτε σοκ μπορεί να λειτουργήσει σαν θρυαλλίδα.
Πέρα από τη συγκυρία
Εκτός από τη συγκυρία του πολέμου, η μεγάλη εικόνα δεν επιτρέπει αισιοδοξία. Προβλήματα όπως η κλιματική αλλαγή, οι δημογραφικές πιέσεις και η αναδιάρθρωση της γεωπολιτικής ισχύος διαμορφώνουν ένα περιβάλλον όπου οι κρίσεις δεν θα έχουν απαραίτητα μικρή διάρκεια. «Ολοι οι παράγοντες που αναφέραμε καθιστούν την επόμενη κρίση πιθανώς πιο μακροχρόνια», λέει στη συζήτησή μας ο Μπούκσταμπερ. «Νομίζω ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής εξακολουθούν να δυσκολεύονται να σκεφτούν την ενέργεια με συστημικούς όρους, βλέποντας πώς η ενεργειακή ασφάλεια τόσο από την πλευρά της προσφοράς όσο και της μεταφοράς, το ενεργειακό μείγμα και τα μακροοικονομικά προβλήματα αλληλεπιδρούν με συστημικές συνέπειες», απαντάει η Ελεν Τόμπσον.
