Ο Ντόναλντ Τραμπ ανέβαλε για πέντε ημέρες αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικές ενεργειακές υποδομές, ενώ παράλληλα άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο συμφωνίας, μιλώντας για πολύ καλές και παραγωγικές επαφές με την Τεχεράνη και σχεδόν πλήρη σύγκλιση.
Οι συνομιλίες φέρεται να περιλαμβάνουν τον απεσταλμένο Στιβ Γουίτκοφ και τον Τζάρεντ Κούσνερ, ενώ τρίτες χώρες –Τουρκία, Αίγυπτος και Πακιστάν– λειτουργούν ως διαμεσολαβητές. Το Ιράν επιβεβαιώνει πρωτοβουλίες αποκλιμάκωσης, ζητώντας όμως άμεση συμμετοχή των ΗΠΑ. Η κρίση έχει προκαλέσει σοβαρές αναταράξεις στις αγορές ενέργειας και οι δηλώσεις Τραμπ οδήγησαν προσωρινά σε πτώση των τιμών πετρελαίου και ανάκαμψη των χρηματιστηρίων.
Μιλώντας στην «Κ», ο Κωνσταντίνος Φίλης, διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA) και καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος, τόνισε ότι «ο Τραμπ επιδιώκει σχεδόν πάντα γρήγορες νίκες. Οταν αυτές δεν έρχονται, αρχίζει να μπαίνει σε προβληματισμό». Με δεδομένο ότι έχουν περάσει τρεις εβδομάδες και ορατή γρήγορη νίκη δεν φαίνεται στον ορίζοντα, «προσπαθεί να βρει τον τρόπο να σώσει τα προσχήματα, αλλά να καταφέρει παρ’ όλα αυτά μία γρήγορη νίκη».
Αυτό προκαλεί μια αμφιταλαντευόμενη στάση: «Δεν έχει βρει ακόμα τι είναι αυτό που μπορεί να το αγοράσει ο ίδιος και να το πουλήσει στη συνέχεια σαν γρήγορη νίκη στο εσωτερικό για να μπορέσει να απεμπλακεί. Γιατί η επιδίωξή του είναι να απεμπλακεί γρηγορότερα παρά αργότερα».
Ο κ. Φίλης εκτιμά ότι η απόφαση Τραμπ να αναστείλει προσωρινά τα πλήγματα σε ιρανικές ενεργειακές υποδομές δεν συνιστά στρατηγική μεταστροφή, αλλά αποτυπώνει την πίεση που δέχεται από τρεις κρίσιμους παράγοντες, οι οποίοι διαμορφώνουν τόσο τη δική του στάση όσο και την πορεία του πολέμου.
Το εσωτερικό ρήγμα
Το πρώτο στοιχείο αφορά αποκλειστικά τον ίδιο τον Αμερικανό πρόεδρο και την εσωτερική πολιτική πίεση. «Υπάρχει αρνητικός αντίκτυπος του πολέμου στο εσωτερικό των ΗΠΑ», σημειώνει, εξηγώντας ότι ήδη πληρώνουν οι Αμερικανοί πολίτες την αύξηση των τιμών ενέργειας και αντιλαμβάνονται άμεσα το κόστος της σύγκρουσης. Την ίδια στιγμή, εντείνεται η πολιτική φθορά στο εσωτερικό του στρατοπέδου του κινήματος «MAGA», η οποία διευρύνεται και επηρεάζει και το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Παρά την κυριαρχία του Τραμπ στο κόμμα, «κινδυνεύει, αν ο πόλεμος δεν πάει καλά, να δει την αμφισβήτηση γύρω από το πρόσωπό του να μεγαλώνει».
Το πρόβλημα επιτείνεται από τη χαμηλή κοινωνική αποδοχή της σύγκρουσης. «Ηταν εξαρχής αντιδημοφιλής πόλεμος», τονίζει ο κ. Φίλης, επισημαίνοντας ότι τα ποσοστά στήριξης είναι χαμηλότερα από κάθε προηγούμενη αμερικανική στρατιωτική εμπλοκή. Ειδικότερα, το 53% τάσσεται κατά του Τραμπ λόγω του πολέμου και το 43% υπέρ. «Και αυτό το 43% είναι χαμηλό για περίοδο πολέμου». Παράλληλα, το 56% των Αμερικανών θεωρεί ότι ο πόλεμος ευνοεί μόνο το Ισραήλ, ενώ μόλις το 29% θεωρεί ότι ευνοεί τις ΗΠΑ.
Η εικόνα αυτή επηρεάζει άμεσα τον εκλογικό σχεδιασμό του Λευκού Οίκου. «Ο Τραμπ περίμενε ότι ο πόλεμος θα τελείωνε νωρίτερα και ότι θα έβγαινε νικητής», όμως «αυτό το πλάνο φαίνεται για την ώρα να μην του βγαίνει». Με τις ενδιάμεσες εκλογές να πλησιάζουν, η εξίσωση γίνεται πιο δύσκολη: «Αν δεν καταφέρει να κατεβάσει γρήγορα τις τιμές του πετρελαίου, θα έχει πρόβλημα».
Παράλληλα, καταγράφεται και μια μετατόπιση στη στάση των Αμερικανών απέναντι στο Ισραήλ. «Πριν από 20 χρόνια ήταν περίπου 60% υπέρ του Ισραήλ και 18% υπέρ των Παλαιστινίων. Πριν από τον πόλεμο αυτόν, ήταν 41% υπέρ των Παλαιστινίων και 35% υπέρ του Ισραήλ». Οπως υπογραμμίζει, «η θέση του Ισραήλ έχει βλαφθεί δραματικά», ενώ εμφανίζονται ρήγματα ακόμη και εντός του «MAGA»: «Υπάρχουν φωνές που κατηγορούν το Ισραήλ ότι έσυρε τις ΗΠΑ στον πόλεμο».
Αυτή η πρώτη διάσταση, διευκρινίζει, «δεν επηρεάζει τον πόλεμο, επηρεάζει όμως τον Τραμπ και τις αποφάσεις του».
Η εργαλειοποίηση των χωρών του Κόλπου
Το δεύτερο στοιχείο αφορά το κόστος του πολέμου και έχει άμεση επίδραση τόσο στην Ουάσιγκτον όσο και στην εξέλιξη της σύγκρουσης. «Το Ιράν έχει καταφέρει να αυξήσει πάρα πολύ το κόστος για τους συμμάχους των Αμερικανών με άμεσες οικονομικές συνέπειες». Επίσης, «το Ιράν έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει τεράστια ζημιά σε ενεργειακές υποδομές στην περιοχή», δίνοντας ως παράδειγμα ευάλωτες εγκαταστάσεις, όπως αγωγοί στην έρημο.
Η εξέλιξη αυτή πλήττει και τη στρατηγική των ΗΠΑ: «Οι Αμερικανοί δεν θεωρούνται πλέον εγγυητές ασφάλειας» και το αποτέλεσμα είναι ένας έμμεσος μηχανισμός πίεσης: «Ο εκβιασμός του Ιράν γίνεται μέσω των κρατών του Κόλπου. Χτυπώντας τις χώρες αυτές, τις ωθεί να στραφούν κατά των Αμερικανών και έτσι μετακυλίουν την πίεση προς τον Τραμπ».
«Αυτές οι χώρες παύουν να είναι ασφαλείς, παύουν να είναι επενδυτικοί και τουριστικοί παράδεισοι», σημειώνει, εξηγώντας ότι κεφάλαια αποσύρονται και ανακατευθύνονται στην εσωτερική στήριξη των οικονομιών τους. Αυτό έχει άμεσες επιπτώσεις: Τα χρήματα που θα πήγαιναν σε επενδύσεις, ιδίως στις ΗΠΑ, τώρα θα διοχετευθούν στην εσωτερική ανασυγκρότηση. «Οι Σαουδάραβες και το Κατάρ είχαν δεσμευτεί για τεράστιες επενδύσεις στις ΗΠΑ», υπενθυμίζει, υπογραμμίζοντας ότι αυτές μπορούν πλέον να λειτουργήσουν ως εργαλείο επιρροής προς την Ουάσιγκτον.
Παράλληλα, η κρίση διαχέεται στην παγκόσμια οικονομία. «Εχουν διαταραχθεί οι αλυσίδες τροφοδοσίας, έχει επηρεαστεί η ενέργεια», τονίζει, προειδοποιώντας ότι αν συνεχιστεί η κατάσταση «οι μονάδες παραγωγής θα κλείσουν και για να ξανανοίξουν θα χρειαστούν τουλάχιστον δύο μήνες». Αυτό σημαίνει τεράστια αναταραχή στην παγκόσμια αγορά ενέργειας με το αποτέλεσμα να είναι διπλό: «Αυξάνονται οι τιμές και ενισχύεται η αντιδημοφιλία του πολέμου, καθώς οι κοινωνίες δεν βλέπουν πλέον την ανάγκη αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν – βλέπουν τις συνέπειες στην τσέπη τους».
Το αγκάθι των Στενών του Ορμούζ
Το τρίτο καθοριστικό στοιχείο είναι τα Στενά του Ορμούζ. «Η τύχη τους θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό την τύχη του πολέμου», σημειώνει ο Κωνσταντίνος Φίλης, εξηγώντας ότι πρόκειται για «ένα υπερόπλο που έχουν στα χέρια τους οι Ιρανοί».
Η σημασία τους είναι πρωτίστως διαπραγματευτική: «Δεν πρόκειται να συμβιβαστούν γύρω από αυτό το υπερόπλο χωρίς να απαιτήσουν ανταλλάγματα», τονίζει, περιγράφοντας μια ανατροπή της ισορροπίας. «Από εκεί που οι Αμερικανοί ζητούν παραχωρήσεις από τους Ιρανούς, οι Ιρανοί έχουν πλέον απαιτήσεις για να ανοίξουν τα Στενά».
Σε στρατιωτικό επίπεδο, η εικόνα είναι διαφορετική. «Οι Αμερικανοί θα τους συντρίψουν στρατιωτικά τους Ιρανούς. Αυτό είναι το μόνο βέβαιο», αναφέρει, επισημαίνοντας ότι έχουν ήδη πληγεί κρίσιμες δομές: «Εχουν καταστρέψει την αεροπορία του Ιράν, δεν υπάρχει αεράμυνα». Ωστόσο, η στρατιωτική υπεροχή δεν αρκεί για να καθορίσει την έκβαση.
Ενα από τα πιθανά σενάρια αφορά τη νήσο Χαργκ, κομβικό σημείο για τις ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου. «Μπορεί να κάνουν μια επέμβαση στη νήσο Χαργκ, να τη θέσουν υπό τον έλεγχό τους, ώστε να ελέγξουν ουσιαστικά το 90% των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν», σημειώνει. «Ακόμα και αν υπάρξει στρατιωτική επιτυχία, το ερώτημα είναι τι γίνεται μετά: Την παραδίδεις; Κάνεις κατοχή;».
Η απουσία πρόβλεψης για τον ρόλο των Στενών προκαλεί ερωτήματα. «Είναι ανεξήγητο γιατί δεν προνόησαν, γιατί πίστεψαν ότι οι Ιρανοί δεν θα χρησιμοποιούσαν το απόλυτο όπλο που έχουν», λέει. Σε αυτό το πλαίσιο, ερμηνεύει και τη στάση Τραμπ.
«Κάνει μια τακτική αναδίπλωση», εξηγώντας ότι υπάρχουν τρεις λόγοι: Πρώτον, «φοβάται ότι αν πληγούν ενεργειακές εγκαταστάσεις, το Ιράν θα αντεπιτεθεί και θα προκαλέσει τεράστια ζημιά στην παγκόσμια αγορά». Δεύτερον, «ακούει εισηγήσεις ότι ακόμη και αν υπάρξει στρατιωτική επικράτηση, το κόστος σε απώλειες θα είναι μεγάλο και θα χρειαστεί σχέδιο απεμπλοκής». Και τρίτον, το βασικό ερώτημα παραμένει ανοιχτό: «Μπαίνεις και μετά τι κάνεις; Ποιος ελέγχει την κατάσταση;».
«Οποιαδήποτε λύση στα Στενά που δεν θα είναι προϊόν συμφωνίας με το Ιράν θα είναι μια κακή λύση και ενδέχεται να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη αποσταθεροποίηση», καταλήγει.
