«Το γεγονός ότι ο τραυματίας Μοτζτάμπα Χαμενεΐ αναβαθμίστηκε σε ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη δείχνει ότι η ιρανική πολεμική μηχανή λειτουργεί με αυτόματο πιλότο». Το συμπέρασμα του διπλωματικού συντάκτη της εφημερίδας Guardian, Πάτρικ Ουίντουρ, υιοθετείται από τη μεγαλύτερη μερίδα διεθνών αναλυτών, που εκτιμούν πως ο πόλεμος συσπειρώνει τους Ιρανούς, ενώ ακόμη και πολέμιοι του καθεστώτος επανεξετάζουν εν μέσω πολέμου κατά πόσον επιθυμούν την κατάρρευσή του.
Σανίδα σωτηρίας – Οι περισσότεροι απ’ όσους χαρακτήριζαν κύκνειο άσμα του καθεστώτος τη βίαιη καταστολή των πρόσφατων διαδηλώσεων σήμερα συμφωνούν ότι η επέμβαση ΗΠΑ και Ισραήλ αποτέλεσε τη σανίδα σωτηρίας του.
Αν τον περασμένο Ιανουάριο οι περισσότεροι χαρακτήριζαν κύκνειο άσμα του καθεστώτος τη βίαιη καταστολή των μαζικών διαδηλώσεων που ξεκίνησαν από το Μεγάλο Παζάρι της Τεχεράνης, σήμερα συμφωνούν ότι η στρατιωτική επέμβαση ΗΠΑ και Ισραήλ αποτέλεσε τη σανίδα σωτηρίας του. Eνδεικτική είναι η ντιρεκτίβα του γιου Χαμενεΐ για παράταση του αποκλεισμού των Στενών του Ορμούζ την περασμένη Πέμπτη. Ρεπορτάζ των Financial Times επικαλείται έναν κοινωνιολόγο στην Τεχεράνη, ο οποίος αντιτίθεται τόσο στο καθεστώς όσο και στον πόλεμο.
Η εμπειρία του έως τώρα είναι μια αυξανόμενη αίσθηση πως ο εθνικισμός αναγεννάται μέσα στον πόλεμο, όπως συνέβη και κατά τις περυσινές 12ήμερες επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν. «Ο φόβος καταστροφής του Ιράν ενώνει τους ανθρώπους, που φοβούνται τις συνέπειες μιας τόσο μεγάλης κλίμακας σύγκρουσης», ανέφερε στη βρετανική εφημερίδα, διατηρώντας την ανωνυμία του.
«Σωσίβιο»
Ηταν ο πόλεμος πράγματι ένα ύστατο σωσίβιο για το καθεστώς; Ναι, πιστεύει ο Αράνγκ Κεσαβαρζιάν, καθηγητής Ισλαμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης (NYU). «Το καθεστώς διαθέτει μια συνεκτική κοινωνική βάση, η οποία είναι ιδεολογικά και υλικά εξαρτημένη από τη διατήρησή του. Παρότι αυτή η βάση έχει αποδυναμωθεί τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, το καθεστώς μπορεί να υπολογίζει στην υποστήριξή της, όπως είδαμε σε αρκετές μεγάλες αντισυγκεντρώσεις που οργανώθηκαν με κρατική έγκριση από τον Ιανουάριο. Σε αυτό το σημείο δεν γνωρίζουμε ποιον ακριβώς αντίκτυπο θα έχει ο πόλεμος –με τα πολλά θύματά του και την καταστροφή πολιτικών υποδομών– στην πλειονότητα των Ιρανών, οι οποίοι ούτε ένθερμοι υποστηρικτές της υπάρχουσας κατάστασης είναι ούτε απρόθυμοι να βγουν στους δρόμους ως διαδηλωτές», λέει στην «Κ».
Απορρίπτοντας την απλουστευτική προσέγγιση ότι το ιρανικό καθεστώς είναι συμπαγές και μονολιθικό, τονίζει: «Οταν τελειώσει ο πόλεμος –ελπίζω σύντομα– θα υπάρξουν διαπραγματεύσεις και συγκρούσεις γύρω από την πολιτική εξουσία. Ο νέος ηγέτης είναι σε μεγάλο βαθμό άγνωστος και άπειρος. Διαφορετικές φατρίες θα προσπαθήσουν να προωθήσουν τη δική τους ατζέντα και να διαμορφώσουν μια νέα συναίνεση σε σοβαρά ζητήματα: πώς θα αντιμετωπιστεί η αντιπολίτευση, πώς θα γίνει η ανοικοδόμηση, ποιες θα είναι οι σχέσεις με τα αραβικά κράτη του Κόλπου και, βεβαίως, με τις Ηνωμένες Πολιτείες; Το ιρανικό σύστημα πάντοτε λειτουργούσε μέσω της σταδιακής οικοδόμησης συναίνεσης ανάμεσα σε μια στενή αλλά ποικιλόμορφη πολιτική ελίτ: τον μηχανισμό ασφαλείας, τον κλήρο, τους τεχνοκράτες και ορισμένα οικονομικά συμφέροντα. Ολα αυτά πιθανότατα θα πάρουν χρόνο και θα συμβούν κυρίως πίσω από κλειστές πόρτες».
Ο γιος του σάχη – Ο Παχλαβί και ο στενός κύκλος του ήλπιζαν ότι ο Λευκός Οίκος θα τον έβλεπε σαν μια «λύση» για την επόμενη μέρα, όμως γίνεται ολοένα και πιο σαφές ότι ο Τραμπ και το υπουργικό του συμβούλιο δεν έχουν πειστεί για αυτόν.
Ποιος ήταν ο ρόλος του γιου του σάχη, Ρεζά Παχλαβί, στην υποκίνηση των βίαιων διαδηλώσεων τον Ιανουάριο; Υπήρξε υποστήριξή του από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ; «Το κίνημα υπέρ του Παχλαβί που έχει αναπτυχθεί τα τελευταία τρία έως πέντε χρόνια είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητο από την αμερικανική κυβέρνηση, ακόμη κι αν έχει υποστηρικτές μεταξύ ορισμένων προσώπων της πολιτικής ελίτ των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Φαίνεται ότι ο Παχλαβί και ο στενός κύκλος του ήλπιζαν ότι ο Τραμπ θα τον έβλεπε σαν μια “λύση”. Ομως γίνεται ολοένα και πιο σαφές ότι ο Τραμπ και το υπουργικό του συμβούλιο δεν έχουν πειστεί για αυτόν. Ο γιος του σάχη λειτουργεί κυρίως ως σύμβολο νοσταλγίας για την ιρανική διασπορά. Μέσα στο Ιράν, τουλάχιστον μέχρι τον πόλεμο, απηχούσε κυρίως την απώλεια κάθε ελπίδας για ουσιαστική και θεμελιώδη αλλαγή», απαντάει ο Κεσαβαρζιάν.
Τοξικό μείγμα
Το πρόβλημα είναι πως οι μαζικές διαμαρτυρίες δεν οδήγησαν στη διαμόρφωση μιας συγκροτημένης αντιπολίτευσης, επειδή μαζί με τις ανισότητες αυξήθηκε και η καταστολή. Ο Κεσαβαρζιάν περιγράφει το κλίμα στο εσωτερικό του Ιράν σαν «ένα εξαιρετικά άνισο οικονομικό σύστημα, που έχει προκύψει από το τοξικό μείγμα λιτότητας και κυρώσεων κι έχει δημιουργήσει πολλή φτώχεια και πολλά παράπονα. Ταυτόχρονα όμως ενισχύθηκε και ο μηχανισμός ασφαλείας, ο οποίος έχει πολλά να χάσει και είναι σε θέση να καταστέλλει την αντιπολίτευση, ιδιαίτερα σε εθνική κλίμακα. Αυτό είναι το παράδοξο που έχει διαμορφωθεί: περισσότερες διαμαρτυρίες, αλλά και περισσότερη καταστολή και αποδιοργάνωση της κοινωνίας. Γι’ αυτό κι έχουν κυριαρχήσει η απελπισία και η απόγνωση στην πολιτική κουλτούρα».
Σε εκτενές άρθρο του στο New York Review of Books, ο Κεσαβαρζιάν στηλιτεύει την αδιαφορία των δυτικών ΜΜΕ, που αγνόησαν π.χ. ότι τα τελευταία χρόνια εκδηλώθηκαν πάνω από 6.000 κινητοποιήσεις στο Ιράν και τείνουν να αναπαράγουν στερεότυπα μόνον όταν συνάδουν με το αφήγημα της αλλαγής καθεστώτος. «Υπάρχει πραγματική εχθρότητα στην Αμερική απέναντι στο Ιράν και στην Ισλαμική Δημοκρατία, πράγμα που σημαίνει ότι τα περισσότερα ρεπορτάζ καταλήγουν να περιστρέφονται γύρω από το “πότε θα πέσει το καθεστώς”.
Ετσι, ρεπορτάζ για εκπαιδευτικούς, νοσηλευτές ή εργάτες πετρελαίου που απεργούν ή για οικολόγους ακτιβιστές και συνταξιούχους που αμφισβητούν αξιωματούχους, δεν εξυπηρετούν αυτήν την αφήγηση. Και όμως, παρά τις αντίξοες συνθήκες –κυρώσεις, κρατική καταστολή και τώρα πόλεμος– οι άνθρωποι στο Ιράν είναι ανθεκτικοί και εφευρετικοί», καταλήγει.
