Είχε κρύο εκείνη την εποχή στο Τοχόκου.
Λίγα 24ωρα μετά τη θεομηνία, τον γύρο του κόσμου έκαναν οι εικόνες ανθρώπων να στέκουν καρτερικά σε ουρές συσσιτίων, να περιφέρονται ακροπατώντας στα ερείπια των σπιτιών τους, να συμβιώνουν αθόρυβα σε κλειστά στάδια. Εξω το χιόνι έπεφτε πάνω από μία απέραντη ζώνη ισοπέδωσης.
Η 11η Μαρτίου είναι από τα ορόσημα αυτά που σφραγίζουν τη συλλογική μνήμη: Οι περισσότεροι θυμόμαστε πού ήμασταν και τι κάναμε, όταν ενέσκηψε η θεομηνία.
Οι κινηματογραφικού ολέθρου εικόνες σε λάιβ μετάδοση, στην (τότε) τρίτη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, σε μία χώρα με παρελθόν σε μεγάλες καταστροφές και εντυπωσιακά αντανακλαστικά γνώσης, πρόληψης και αντιμετώπισης, σόκαραν τον πλανήτη. Κυρίως, όμως, λειτούργησαν ως οικουμενική υπενθύμιση πως όσο ισχυρός, σοφός ή προνοητικός κι αν γίνει ο άνθρωπος, η φύση προηγείται.
Ο σεισμός μεγέθους 9 Ρίχτερ και διάρκειας τριών λεπτών, ο τέταρτος ισχυρότερος που έχει καταγραφεί ποτέ, έπληξε τις βορειοανατολικές ακτές της χώρας στις 2:46 μ.μ. Ηταν πανίσχυρος, όχι, όμως, (τόσο) ολέθριος. Το τσουνάμι που τον διαδέχτηκε, ήταν αυτό που ουσιαστικά σάρωσε ανθρώπους και ζωές. Οι νεκροί πλησίασαν τις 20.000. To κόστος της καταστροφής ξεπέρασε τα 235 δισ. δολάρια.
Στο αποκορύφωμα της κρίσης, περίπου 470.000 άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Ακόμα και σήμερα, 27.000 άνθρωποι, οι περισσότεροι από την επαρχία Φουκουσίμα, εξακολουθούν να ζουν σε καθεστώς εκκένωσης, καθώς παραμένουν σε ισχύ οι ζώνες αποκλεισμού λόγω της πυρηνικής καταστροφής.
Ο πυρηνικός σταθμός της Φουκουσίμα, ο οποίος βρίσκεται τώρα σε διαδικασία παροπλισμού, υπέστη τριπλή τήξη μετά την καταστροφή του εφεδρικού συστήματος τροφοδοσίας από τα ορμητικά κύματα του τσουνάμι, με αποτέλεσμα την έκλυση μεγάλων ποσοτήτων ραδιενέργειας – τα απότοκα της οποίας ζει ακόμα και σήμερα όχι μόνο η περιοχή, αλλά και η ανθρωπότητα.
Οι καταστροφές μεγάλης κλίμακας διαχρονικά προκαλούν έντονο ενδιαφέρον στα διεθνή μέσα ενημέρωσης και την ακαδημαϊκή έρευνα. Στην περίπτωση της 11ης Μαρτίου, ο παγκόσμιος αντίκτυπος ήταν εξωπραγματικός, όχι μόνο επειδή το τσουνάμι έφτασε σε ακτές τόσο μακριά όσο η Χαβάη, αλλά και επειδή η πυρηνική καταστροφή επανέφερε διεθνώς τη δημόσια συζήτηση σχετικά με την ενεργειακή πολιτική και μεταξύ των «απόνερών» της ήταν και η απόφαση της Γερμανίας για σταδιακή απεξάρτηση από την πυρηνική ενέργεια.
Φουκουσίμα – φάντασμα
Η Τομόκο Κομπαγιάσι βρισκόταν στο ριοκάν Futabaya τη στιγμή του σεισμού. Παρά τη παρατεταμένη και έντονη δόνηση, οι τοίχοι του πανδοχείου της δεν κατέρρευσαν. Ωστόσο, περίπου μία ώρα αργότερα, ένας χείμαρρος σάρωνε το βιός τους.
Η Κομπαγιάσι επέστρεψε στην πόλη της. Σήμερα, 15 χρόνια μετά, λειτουργεί ξανά το μικρό, οικογενειακό ριοκάν. Από το 2016 διενεργεί η ίδια, με συνέπεια ερευνήτριας, μετρήσεις ραδιενέργειας, στην προσπάθειά της να αναστήσει την άλλοτε πολύβουη, κλωστοϋφαντουργική πόλη.
«Αυτά τα άδεια οικόπεδα ήταν κάποτε καταστήματα γεμάτα κόσμο», περιγράφει η ίδια. «Η πόλη καταστράφηκε και πρέπει να την ξαναχτίσουμε. Είναι μια χρονοβόρα διαδικασία που δεν μπορεί να ολοκληρωθεί σε μερικές δεκαετίες. Αλλά ελπίζω να ζήσω την πρόοδο και να γίνει η Φουκουσίμα η πόλη που ήταν κάποτε».
15 χρόνια μετά και η φύση ολοκλήρωσε το έργο της εγκατάλειψης: Οι κήποι των σπιτιών έχουν μετατραπεί σε μικρές ζούγκλες, βλάστηση έχει κυριεύσει τα απάτητα κτίσματα, αγριογούρουνα, ρακούν και μαύρες αρκούδες περιφέρονται στους έρημους δρόμους.
15 χρόνια μετά και οι τρεις αντιδραστήρες περιέχουν τουλάχιστον 880 τόνους λιωμένων υπολειμμάτων καυσίμου με επίπεδα ακτινοβολίας που εξακολουθούν να είναι επικίνδυνα υψηλά – αν και τα ακριβή στοιχεία παραμένουν ελάχιστα γνωστά.
15 χρόνια μετά και οι αρχές της περιοχής εξακολουθούν να αγωνίζονται για να βρουν τρόπους να πείσουν τους κατοίκους να επιστρέψουν και να προσελκύσουν νέο κόσμο, εξετάζοντας παράλληλα το ποσοστό γης που πρέπει να παραχωρηθεί δια παντός στη φύση.
H μνήμη χάνεται
Οι άνθρωποι που περιγράφουν τις καταστροφές έχουν ονομασία στην Ιαπωνία. Οι λεγόμενοι kataribe μοιράζονται τις μνήμες και τις γνώσεις τους κατά τη διάρκεια ξεναγήσεων.
Οπως προειδοποιούν, η διατήρηση της μνήμης, τουλάχιστον θεσμικά, δεν είναι δεδομένη: Τα εκπαιδευτικά προγράμματα μειώθηκαν, οι επισκέπτες μουσείων, δραστηριοτήτων και χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς το ίδιο, τα ψηφιακά αρχεία που σχετίζονται με την 11η Μαρτίου μετά βίας λειτουργούν, ενώ η συντήρηση των ερειπίων (που πρέπει να διατηρούν την κατεστραμμένη όψη τους, αλλά με τα απαραίτητα πρότυπα ασφάλειας ώστε να είναι επισκέψιμα) γίνεται επίσης όλο και πιο κοστοβόρα.
«Ακόμη και στις περιοχές που επλήγησαν από την καταστροφή, η γνώση του γεγονότος δεν είναι πλέον δεδομένη», λέει ένας μαθητής λυκείου.
Στο πλαίσιο αυτής της αντίληψης, πως δεν αρκούν μόνο τα προηγμένα πρότυπα σεισμικής μηχανικής, ο πολεοδομικός σχεδιασμός και η αντισεισμική προστασία, τα εξελιγμένα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και τεράστια παράκτια έργα θωράκισης, αλλά χρειάζεται εκπαίδευση, διαρκής ενημέρωση και διατήρηση της μνήμης, «γεννήθηκε» στο Γιαμαμότο, μία από τις παραθαλάσσιες πόλεις που επλήγησαν σοβαρά από το τσουνάμι και η πρωτοβουλία «Life is a Miracle» (Η ζωή είναι ένα θαύμα).
Εμβλημα αυτής της πρωτοβουλίας μία μοτοσικλέτα: Η Χάρλεϊ-Ντέιβινσον του Ικουο Γιοκοχάμα, επιζώντα της καταστροφής, που βρέθηκε τον Απρίλιο του 2012 στο Γκράχαμ Αϊλαντ, ανοιχτά των ακτών της Βρετανικής Κολομβίας.
Στο πλαίσιο της -απαραίτητης για τους Ιάπωνες- κουλτούρας, αλλά και υποδομών «μνήμης», η μοτοσικλέτα συμβολίζει τον αέναο κύκλο της απώλειας, της ανάκτησης, της ελπίδας, της ευγνωμοσύνης.
Οπως το θέτουν σε κοινό τους άρθρο στο The Conversation οι ερευνήτριες της Επιστήμης Καταστροφών, Φάτμα Οζντογάν, Ελίζαμπεθ Μάλι και Τζούλια Γκέρστερ, «η ζωή είναι πράγματι ένα θαύμα. Ωστόσο, το αν οι κοινωνίες διδάσκονται από τις καταστροφές εμπίπτει στις συνειδητές επιλογές σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία μεταφράζεται σε αειφόρο εφαρμογή».
