Η προσδοκία του Ντόναλντ Τραμπ ότι οι Ιρανοί πολίτες θα ξεχυθούν στους δρόμους και θα πανηγυρίσουν την «Επική Οργή», καταλαμβάνοντας την εξουσία και υποχρεώνοντας τους Φρουρούς της Επανάστασης να παραδώσουν τα όπλα, έμοιαζε εξαρχής υπερβολικά αισιόδοξη για να βγει αληθινή.
Οι πόλοι εξουσίας του καθεστώτος είναι επί δεκαετίες εδραιωμένοι, ο δολοφονημένος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ είχε φροντίσει εγκαίρως να ορίσει διάδοχη κατάσταση και δεν υπάρχει προς το παρόν οργανωμένη αντιπολίτευση στη χώρα.
Ούτε οι ΗΠΑ είχαν φροντίσει να οικοδομήσουν κάποιο δίαυλο επικοινωνίας με μια προσωπικότητα αντίστοιχη με την αντιπρόεδρο της Βενεζουέλας, Ντέλσι Ροντρίγκες, η οποία ανέλαβε τα ηνία μόλις η Ουάσιγκτον «αποκεφάλισε» τον Νικολάς Μαδούρο.
Θρησκευτική προσήλωση – «Είναι ένα καθεστώς που δεν έχει απλώς μια ολοκληρωτική ιδεολογία, αλλά μια θεοκρατική πίστη στην ιδεολογία του, ένα είδος εθισμού στον ιδρυτικό ριζοσπαστισμό του», υπογραμμίζει η Αν Απλμπαουμ.
H Αν Απλμπαουμ, Αμερικανίδα δημοσιογράφος και ιστορικός, είπε σε πρόσφατο podcast του περιοδικού Atlantic ότι το θεοκρατικό καθεστώς δεν έχει άλλωστε στους κόλπους της κάποιον Ιρανό «Γκορμπατσόφ», μεταρρυθμιστή πολιτικό που θα μπορούσε να επιφέρει εκ των έσω τον εκσυγχρονισμό του. «Είναι ένα καθεστώς που δεν έχει απλώς μια ολοκληρωτική ιδεολογία, αλλά μια θεοκρατική θρησκευτική πίστη στην ιδεολογία του, ένα είδος εθισμού στον ιδρυτικό ριζοσπαστισμό του. Αυτό δεν είναι κάτι που μπορείς να μεταρρυθμίσεις ή να αλλάξεις από τη μια μέρα στην άλλη. Δεν υπάρχει καμία μετριοπαθής εκδοχή της Ισλαμικής Δημοκρατίας που θα αντιμετωπίζει τις ΗΠΑ ως εταίρο. Οι ΗΠΑ παραμένουν ο “Μεγάλος Σατανάς”», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η κατάσταση παραμένει ρευστή και ασαφής. H κηδεία του Αλί Χαμενεΐ που είχε προγραμματιστεί γι’ αυτήν την εβδομάδα αναβλήθηκε και το 88μελές συμβούλιο ειδικών δεν είχε ανακοινώσει, την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές, τον διάδοχό του, υπό την απειλή του Ισραήλ ότι οποιοσδήποτε τον αντικαταστήσει αποτελεί αυτόματα στόχο του. Παράλληλα, ο γιος του Σάχη, Ρεζά Παχλαβί, το όνομα του οποίου βρέθηκε στα χείλη ορισμένων διαδηλωτών κατά τις πρόσφατες αντικαθεστωτικές κινητοποιήσεις, φαίνεται πως έχει μεν απήχηση στους εξόριστους Ιρανούς, όχι όμως στο εσωτερικό της χώρας.
Ακόμη και οι ειδικοί διστάζουν να προβούν σε εκτιμήσεις για την επόμενη μέρα στη χώρα. Αυτό που θεωρούν βέβαιο είναι ότι η αλλαγή καθεστώτος είναι δύσκολο να επιτευχθεί με τη δύναμη των όπλων. «Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να επιφέρουν αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν με τη χρήση του στρατού τους – όχι χωρίς μια πλήρους κλίμακας εισβολή με χερσαίες δυνάμεις, κάτι που ευτυχώς κανείς δεν εισηγείται. Ο ιρανικός λαός είναι εκείνος που πρέπει να αλλάξει το καθεστώς του, και αν αρκετοί κινητοποιηθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορούν να το πετύχουν», λέει στην «Κ» ο Αλαν Εϊρ, πρώην εκπρόσωπος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ (2011). Αντιθέτως, «όλη αυτή η ένταση στην περιοχή είναι πιθανό να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη εξαθλίωση και φτωχοποίηση του ιρανικού λαού».
Οι αντιφρονούντες
Πόσοι είναι αλήθεια οπαδοί του καθεστώτος και πόσοι πανηγύρισαν για τον θάνατο του θρησκευτικού ηγέτη; «Βάσει της μεγάλης συμμετοχής στις διαδηλώσεις του Ιανουαρίου, ξέρουμε ότι πολύς κόσμος σε όλη τη χώρα βγήκε στους δρόμους. Λένε ότι το 80% είναι κατά του καθεστώτος. Δεν ξέρουμε αν ισχύει αυτό, αλλά φαίνεται εύλογο ότι πρόκειται για μεγάλο αριθμό. Το πρόβλημα είναι ότι, ακόμα κι αν το 10% ή το 20% είναι υπέρ του καθεστώτος, μπορεί να είναι αρκετό για να καταστείλει την πλειοψηφία, αν διαθέτει τα κατάλληλα όπλα», λέει στην «Κ» ο δρ Αντρέας Ράινικε, πρέσβης ε.τ. και διευθυντής του Γερμανικού Ινστιτούτου για τη Μέση Ανατολή (DOI). «Το καθεστώς εξακολουθεί να αντέχει», εκτιμά.
«Οσο υποστηρίζεται ακόμα από τις δικές του πολιτοφυλακές και τη δική του βάση, θα είναι σχετικά σταθερό. Εάν αυτό αλλάξει, θα περίμενα μάλλον ότι οι υποστηρικτές του καθεστώτος θα περάσουν στην παρανομία, ώστε με πολυβόλα και ελαφρύ οπλισμό (σ.σ. αν εξαντληθούν τα drones κι οι βαλλιστικοί τους πύραυλοι) να προκαλέσουν μεγάλη αναταραχή, παρόμοια με την περίπτωση του Ιράκ».
Το «χαρτί» των Κούρδων – Πολλοί αναλυτές εκφράζουν αμφιβολίες για το σενάριο εξοπλισμού των Κούρδων προκειμένου να υποκινήσουν εξέγερση στο Ιράν, καθώς η Ουάσιγκτον έχει επανειλημμένως αποδειχθεί αφερέγγυα απέναντί τους.
Οι πιθανότητες μιας κοινωνικής εξέγερσης πάντως θεωρούνται ισχνές και αυτές ενός εμφυλίου ακόμη μικρότερες. Το σενάριο εξοπλισμού των Κούρδων από τις ΗΠΑ προκειμένου να υποκινήσουν εξέγερση στο εσωτερικό του Ιράν παρουσίασε πρώτο το CNN, πολλοί αναλυτές όμως εκφράζουν ερωτηματικά κατά πόσον θα ήταν αποτελεσματική μια τέτοια πρωτοβουλία. Παράλληλα, η ιστοσελίδα Axios αποκάλυψε ότι ο Τραμπ μίλησε με τους δύο βασικούς Κούρδους ηγέτες του Ιράκ, τον Μασούντ Μπαρζανί και τον Μπαφέλ Ταλαμπανί.
Ωστόσο η Ουάσιγκτον έχει εγγραφεί ως αφερέγγυος συνομιλητής στο κουρδικό υποσυνείδητο, αφού έχει επανειλημμένως εγκαταλείψει τους Κούρδους τόσο στο Ιράκ όσο και στη Συρία: από το 1991 όταν τους άφησε στο έλεος του τότε Ιρακινού ηγέτη Σαντάμ Χουσεΐν μέχρι πέρυσι που αποφάσισε τελικά να συμμαχήσει με την υπό τουρκική υποστήριξη κυβέρνηση του Αχμέντ αλ Σάρα στη Συρία.
«Το Ιράν είναι πολύ πιο ομοιογενές από το Ιράκ ή τη Συρία και το πιθανότερο είναι ότι θα διατηρηθεί ενωμένο. Αλλωστε, οι Ιρανοί έχουν υποφέρει το ίδιο σε όλη τη χώρα στα χέρια του καθεστώτος. Αντίθετα, ο Σαντάμ, ο Ασαντ και ο Καντάφι είχαν τις αγαπημένες τους παρατάξεις. Οι μειονότητες θα θέλουν να είναι ασφαλείς και να εκπροσωπούνται στον πόλο εξουσίας, αλλά, προς το παρόν, για πολλούς υπάρχει ένας κοινός εχθρός – οι μουλάδες», λέει στην «Κ» ο δρ Ρόμπερτ Τζόνσον, διευθυντής του The Changing Character of War Centre, του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.
Σε αυτό το σημείο συμφωνεί και ο δρ Ράινικε: «Είναι μια χώρα που τείνει να λειτουργεί ενωτικά και διαθέτει μια πανεθνική, κρατική συνείδηση», λέει στην «Κ» απαντώντας στις υποθέσεις εργασίας περί κινητοποίησης Κούρδων, Αζέρων ή άλλων μειονοτήτων.
Δύσκολη μεταστροφή
Στην ερώτηση κατά πόσον θα μπορούσε ο ιρανικός λαός να αλλάξει στάση αν αρχίσουν να σημειώνονται σοβαρές απώλειες κατά τις επιδρομές, σαν αυτήν εναντίον σχολείου θηλέων στην πόλη Μινάμπ με 186 νεκρούς, ο δρ Τζόνσον είναι πάντως κατηγορηματικός: «Να αλλάξει ένα μεμονωμένο περιστατικό την κοινή γνώμη; Οχι, αυτό δεν μου φαίνεται πιθανό. Μπορεί αντ’ αυτού να είναι μια συσσώρευση θυμάτων. Ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση όμως δεν είναι αυτόματη η μεταστροφή της κοινής γνώμης. Θυμηθείτε ότι χιλιάδες πολίτες σκοτώθηκαν από τους Συμμάχους στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο κατά την απελευθέρωση της Ευρώπης από τον ναζισμό και τον φασισμό. Αλλά, με λίγες εξαιρέσεις, η πλειοψηφία των Ευρωπαίων υπέμεινε τις απώλειές της ως τίμημα για την ελευθερία».
Παρόμοια είναι η λογική του δρος Ράινικε, ο οποίος δεν αποκλείει ωστόσο τη χρήση αμάχων ως ανθρώπινων ασπίδων: «Οι Ιρανοί που είναι κατά του καθεστώτος, είναι πολλοί κι είναι πρόθυμοι να δεχτούν θυσίες. Δεν θα απέκλεια όμως το ενδεχόμενο το Ιράν να κάνει κάτι που έχει ήδη δει να γίνεται στον νότιο Λίβανο και στη Λωρίδα της Γάζας, δηλαδή να μεταφέρει στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε κατοικημένες περιοχές, προκαλώντας έτσι σκόπιμα θανάτους και δεύτερες σκέψεις στον αμερικανικό και ισραηλινό λαό».
Τέσσερα πρόσωπα με ρόλο στην επόμενη ημέρα
Αλί Λαριτζανί, 67 ετών
Ο (πρώην) μετριοπαθής
Γόνος της δυναστείας των Ιρανών «Κένεντι», βασικός διαπραγματευτής του Ιράν με τη Δύση, κάλυψε άμεσα το κενό εξουσίας μαζί με τη μεταβατική τριανδρία. Εχει γράψει βιβλίο για τον Ιμάνουελ Καντ και η κόρη του έκανε την ειδικότητά της στο Οχάιο. Θεωρείτο μέχρι πρότινος το ρεαλιστικό πρόσωπο του καθεστώτος, αλλά η μετριοπάθειά του «έκανε φτερά» μετά τις κοινές επιθέσεις ΗΠΑ – Ισραήλ. Απέρριψε το ενδεχόμενο διαπραγματεύσεων και απείλησε Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ με αντίποινα, «τη σφοδρότητα των οποίων δεν θα έχουν ξαναβιώσει».
Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, 56 ετών
Ο διάδοχος με τις μπίζνες
Γιος του δολοφονημένου θρησκευτικού ηγέτη, ανώτατος κληρικός και επικρατέστερος διάδοχός του. Υπηρέτησε στον πόλεμο Ιράν – Ιράκ και είχε τον έλεγχο της πολιτοφυλακής Μπασίτζ, που κατέστειλε τις διαδηλώσεις το 2009. Εχει κατηγορηθεί για νοθεία υπέρ του σκληροπυρηνικού πρώην προέδρου Μαχμούτ Αχμαντινετζάντ αλλά και για υπεξαίρεση από τα κρατικά ταμεία. Πρόσφατη έρευνα του Bloomberg τον συνδέει με ένα offshore δίκτυο, που διαθέτει ακίνητα στο Λονδίνο και το Ντουμπάι, ξενοδοχειακές μονάδες στην Ευρώπη και μερίδια σε ναυτιλιακές και τράπεζες.
Χασάν Χομεϊνί, 53 ετών
Ο εγγονός στο μαυσωλείο
Εγγονός του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, θεωρείται μετριοπαθής και σύμμαχος των μεταρρυθμιστών πρώην προέδρων Μοχάμεντ Χαταμί και Χασάν Ρουχανί. Αν και δεν έχει ασκήσει κυβερνητικό αξίωμα διαθέτει σημαντικό ρόλο στη δημόσια ζωή ως διαχειριστής του μαυσωλείου του παππού του στη νότια Τεχεράνη. Παραμένει πάντως αουτσάιντερ στη σύγκρουσή του με τη σκληροπυρηνική πτέρυγα υπό τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Το σενάριο ανάληψης της θρησκευτικής εξουσίας από έναν μετριοπαθή ηγέτη κέρδισε έδαφος μετά τις μαζικές διαδηλώσεις του Ιανουαρίου.
Αλιρεζά Αραφί, 67 ετών
Ο «φρουρός» της τριανδρίας
Κληρικός και μέλος του Συμβουλίου Φρουρών του Συντάγματος, συμμετέχει στην προσωρινή ηγετική τριανδρία μαζί με τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν, ο οποίος έχει περιθωριοποιηθεί τις τελευταίες ημέρες, και τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας Γκολαμχοσεΐν
Μοχσενί Ετζέι. Εκλεκτός του Χαμενεΐ, ήταν από τους αγαπημένους του κληρικούς, γεγονός που του εξασφάλισε πρόσβαση σε σημαντικούς οικονομικούς πόρους και πολιτική επιρροή. Το σημαντικότερο πλεονέκτημά του είναι πως δεν έχει συνδεθεί με τη βίαιη καταστολή διαδηλώσεων διαμαρτυρίας τον περασμένο Ιανουάριο.
