Eνα φθινοπωρινό πρωινό του 2023, από μια σήραγγα κάτω από τη Λωρίδα της Γάζας, ο ηγέτης της Χαμάς, Γιαχία Σινουάρ, έδωσε την εντολή για την επίθεση χιλιάδων μαχητών στο Ισραήλ. Εκείνη η απόφαση πυροδότησε μια αναδιάταξη της Μέσης Ανατολής συγκρίσιμη με την Αραβική Ανοιξη ή ακόμη και με τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά σε καμία περίπτωση με τον τρόπο που είχε φανταστεί ο ίδιος ο Γιαχία Σινουάρ.
Είκοσι εννέα μήνες αργότερα, η Μέση Ανατολή είναι σχεδόν αγνώριστη. Το Ισραήλ αναδεικνύεται πλέον ως αδιαμφισβήτητη στρατιωτική δύναμη της περιοχής, ενώ πολλοί από τους εχθρούς του έχουν καταστραφεί ή αποκεφαλιστεί πολιτικά και στρατιωτικά. Η Σαουδική Αραβία εμφανίζεται ως κεντρικός οικονομικός και πολιτικός πυλώνας, ενώ οι γείτονές της στον Περσικό Κόλπο δοκιμάζονται από τις ιρανικές πυραυλικές επιθέσεις. Οι Παλαιστίνιοι, με περίπου 75.000 νεκρούς στη Γάζα και με απώλειες εδαφών στη Δυτική Οχθη, μοιάζουν και πάλι περιθωριοποιημένοι.
Ο Γιαχία Σινουάρ είναι νεκρός –δολοφονήθηκε από το Ισραήλ τον Οκτώβριο του 2024– και το δίκτυο δυνάμεων που περίμενε να σπεύσει σε βοήθειά του, έχει καταρρεύσει. Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, σκοτώθηκε σε κοινό αμερικανοϊσραηλινό αεροπορικό πλήγμα το Σάββατο. Το καθεστώς που επί δεκαετίες χρηματοδοτούσε και εξόπλιζε τον λεγόμενο «άξονα της αντίστασης» βρίσκεται πλέον στο χείλος της κατάρρευσης, απειλώντας να παρασύρει μαζί του τη Χαμάς, τη Χεζμπολάχ και τους Χούθι. Την ίδια ώρα, ο πρώην πρόεδρος της Συρίας Μπασάντ αλ Ασαντ ζει πλέον εξόριστος στη Μόσχα.
Η Τεχεράνη, αντιμετωπίζοντας μια χαοτική και αβέβαιη διαδοχή, στρέφεται εναντίον ολόκληρης της περιοχής, εκτοξεύοντας drones και πυραύλους συχνά χωρίς σαφή στρατιωτικό στόχο και πλήττοντας ακόμη και πολιτικές υποδομές.
Νέοι πρωταγωνιστές
Τη στρατιωτική επιχερείρηση που διαμορφώνει το νέο τοπίο καθοδηγούν ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπέντζαμιν Νετανιάχου και ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ. Ο πρώτος επιβίωσε πολιτικών κρίσεων, κατηγοριών και εντάλματος του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για να οδηγήσει το Ισραήλ σε πρωτοφανή στρατιωτική κυριαρχία. Ο δεύτερος επέστρεψε στον Λευκό Οίκο έπειτα από καταδίκη για κακούργημα και απόπειρα δολοφονίας και οδήγησε τις ΗΠΑ σε πόλεμο με το Ιράν χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου.
Παρά τις κατηγορίες για γενοκτονία που αντιμετωπίζει το Ισραήλ, μια νέα γενιά Ισραηλινών βιώνει τα τραύματα του πολέμου όπως και οι προηγούμενες. Και ενώ Αμερικανοί στρατιώτες πεθαίνουν ξανά στη Μέση Ανατολή σε έναν πόλεμο αβέβαιης διάρκειας και ασαφών στόχων, το αποτέλεσμα της επίθεσης της 7ης Οκτωβρίου δεν ήταν η απελευθέρωση που οραματιζόταν η Χαμάς, αλλά η κατάρρευση πολλών από τους στόχους της: ένα ηττημένο Ισραήλ, προοπτική παλαιστινιακής κρατικής υπόστασης και μια Μέση Ανατολή χωρίς δυτική επιρροή. Ο λεγόμενος «Μεγάλος Σατανάς» μοιάζει πλέον περισσότερο με τον «Μεγάλο Ρυθμιστή».
«Μιλάμε για μια κολοσσιαία λανθασμένη εκτίμηση που οδήγησε σε καταστροφικές συνέπειες», τονίζει ο αναλυτής Μπιλάλ Σαάμπ του Chatham House και πρώην αξιωματούχος του Πενταγώνου στην πρώτη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ. «Εκείνο το κατακλυσμιαίο γεγονός άλλαξε το πρόσωπο της Μέσης Ανατολής».
Ωστόσο, το τι θα προκύψει τελικά από αυτές τις ανακατατάξεις παραμένει ένα από τα πλέον κρίσιμα αναπάντητα ερωτήματα της σύγχρονης γεωπολιτικής. Η παλιά τάξη πραγμάτων, με το Ιράν ως τον βασικό αποσταθεροποιητικό παράγοντα της περιοχής και τα δίκτυα συμμάχων του ως εργαλεία πίεσης και αποτροπής, έχει καταρρεύσει. Αυτό που την αντικαθιστά είναι ένα απρόβλεπτο μείγμα ανταγωνιστικών φιλοδοξιών, νέων εντάσεων, κατεστραμμένων πόλεων και περιοχών χωρίς αποτελεσματική διακυβέρνηση.
Το Ισραήλ εμφανίζεται ισχυρό αλλά ταυτόχρονα απομονωμένο, με τους γείτονές του να αναρωτιούνται –και να ανησυχούν– για το πώς θα αξιοποιήσει τη δύναμή του και πώς θα διαχειριστεί το μίσος που εξακολουθεί να τροφοδοτούν οι ηττημένοι εχθροί του. Τα κράτη του Κόλπου, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που υπέγραψαν τις Συμφωνίες του Αβραάμ, εμφανίζονται κλονισμένα και επιφυλακτικά απέναντι στις αμερικανικές εγγυήσεις ασφάλειας. Η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία επαναπροσδιορίζουν τη στρατηγική τους θέση, χωρίς όμως να είναι ακόμη σαφές προς ποια κατεύθυνση ή απέναντι σε ποιον.
Πολλά ενδέχεται να εξαρτηθούν από το ποιος ή τι θα διαδεχθεί το σημερινό καθεστώς στην Τεχεράνη.
Το δίκτυο των πληρεξούσιων
Στις 6 Οκτωβρίου 2023 όλα έμοιαζαν διαφορετικά. Το δίκτυο των συμμάχων και παραστρατιωτικών οργανώσεων που υποστήριζε το Ιράν βρισκόταν, σύμφωνα με πολλές εκτιμήσεις, στο απόγειο της ισχύος του. Η Χαμάς κυβερνούσε τη Γάζα. Η Χεζμπολάχ κρατούσε τον Λίβανο σε ομηρία με περίπου 100.000 πυραύλους. Ο Ασαντ βρισκόταν στη Δαμασκό και επανεντασσόταν στον Αραβικό Σύνδεσμο έπειτα από χρόνια απομόνωσης. Οι Χούθι έλεγχαν μεγάλο μέρος της ακτής της Υεμένης και απειλούσαν τις θαλάσσιες οδούς σχεδόν ανενόχλητοι.
Πίσω από όλους αυτούς στεκόταν το Ιράν, με ένα πυρηνικό πρόγραμμα που θεωρούνταν άμεση απειλή για το Ισραήλ και τη Δύση, υποστηριζόμενο από ένα ισχυρό οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων. Την ίδια στιγμή, τα κράτη του Κόλπου αποκαθιστούσαν σιωπηρά τις σχέσεις τους με την Ισλαμική Δημοκρατία.
«Δύο χρόνια αργότερα, κανένας από αυτούς τους πυλώνες δεν στέκεται πλέον όρθιος και η Ισλαμική Δημοκρατία δεν θα είναι ποτέ ξανά η ίδια», δήλωσε ο Αλί Βαέζ. «Το Ιράν δεν είναι πλέον μια χώρα που μπορεί να καθορίζει την τύχη της περιοχής».
Πιο ωφελημένο εμφανίζεται το Ισραήλ, το οποίο εδώ και δεκαετίες θεωρεί το Ιράν υπαρξιακό του εχθρό. Από τις 7 Οκτωβρίου 2023, το Ισραήλ έχει εξουδετερώσει τις σημαντικότερες απειλές στα σύνορά του, έχει πλήξει επανειλημμένα το ιρανικό έδαφος και έχει σκοτώσει τον ανώτατο ηγέτη της χώρας που θεωρούσε τον πλέον θανάσιμο αντίπαλό του.
Πολλοί μέσα στο ισραηλινό στρατιωτικό και αμυντικό κατεστημένο εκτιμούν ότι η χώρα είναι σήμερα πιο ασφαλής εντός των συνόρων της από οποιαδήποτε άλλη στιγμή από την ίδρυσή της το 1948, παρά το γεγονός ότι ιρανικοί πύραυλοι εξακολουθούν να εκτοξεύονται.
«Εξακολουθούμε να φέρουμε το τραύμα της 7ης Οκτωβρίου. Ο πόλεμος συνεχίζεται», δήλωσε πρώην ανώτερος αξιωματούχος των IDF, ο οποίος παραμένει κοντά στην ηγεσία του στρατού και μίλησε υπό τον όρο της ανωνυμίας. «Μπορώ να σας πω όμως ότι μόνο οι πιο αισιόδοξοι θα πίστευαν ότι θα βρισκόμασταν σήμερα σε αυτή τη θέση. Το Ισραήλ δεν είναι άτρωτο, αλλά είναι πολύ δύσκολο να μας επιτεθεί κανείς».
Ειρήνη μέσω ισχύος
Ιστορικά, το Ισραήλ δικαιολογούσε τον ισχυρό στρατό του ως ασπίδα απέναντι σε εχθρικούς γείτονες. «Θα περιέγραφα το Ισραήλ ως έναν απρόθυμο ηγεμόνα», δήλωσε ο αναλυτής Μπιλάλ Σαάμπ. «Διαθέτει την ικανότητα να νικά τους εχθρούς του, αλλά δεν έχει δείξει ενδιαφέρον να στηρίξει πολιτικά συστήματα στη θέση όσων έχει καταστρέψει».
Η έμφαση στην ασφάλεια καθησυχάζει τους Ισραηλινούς, αλλά ανησυχεί τους γείτονές τους. Ενα Ισραήλ χωρίς ισχυρούς περιφερειακούς αντιπάλους προκαλεί φόβους για υπερβολές και στρατιωτικό τυχοδιωκτισμό, ιδιαίτερα στη Δυτική Οχθη. Οι ανησυχίες αυτές ενδέχεται να ενταθούν αν οι Ηνωμένες Πολιτείες, με δεδομένη την πιθανότητα ο Ντόναλντ Τραμπ να κηρύξει «νίκη» απέναντι στο Ιράν, μειώσουν την παρουσία τους στη Μέση Ανατολή ή αφήσουν στο Ισραήλ πλήρη ελευθερία κινήσεων.
«Οσο κι αν οι ηγέτες των χωρών του Κόλπου θα ήθελαν να δουν το ιρανικό καθεστώς να καταρρέει», σημείωσε ο Σαάμπ, «ανησυχούν επίσης για την τάση του Ισραήλ να τραβά εύκολα τη σκανδάλη».
Το πώς θα ασκήσει το Ισραήλ την κυριαρχία του μπορεί να εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το τι θα ακολουθήσει στο Ιράν όταν εξαντληθούν οι πύραυλοι και τα drones, κάτι που, σύμφωνα με ορισμένους δυτικούς στρατιωτικούς αναλυτές, μπορεί να συμβεί μέσα σε λίγες ημέρες.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει καλέσει τους Ιρανούς να βγουν στους δρόμους και να καταλάβουν την εξουσία. Ωστόσο, δεν είναι πολλοί οι ειδικοί που πιστεύουν ότι μια ελεύθερα εκλεγμένη κυβέρνηση είναι πιθανή στο άμεσο μέλλον, ακόμη και αν οι πολίτες εξεγερθούν εναντίον των δυνάμεων του καθεστώτος που -σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων- σκότωσαν περισσότερους από 6.800 διαδηλωτές τον Ιανουάριο.
Μέχρι στιγμής δεν έχει εμφανιστεί οργανωμένη αντιπολίτευση. Την ίδια στιγμή, διαφορετικές ομάδες εντός του καθεστώτος κινούνται ήδη για την επόμενη ημέρα. Ενα στρατιωτικό συμβούλιο αξιωματικών των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης θα μπορούσε να διαδεχθεί το σημερινό καθεστώς.
Παράλληλα, η αποδυνάμωση του ιρανικού άξονα δεν εγγυάται το τέλος της τρομοκρατίας και της ένοπλης δράσης που αυτός δημιούργησε. Η Χεζμπολάχ συνεχίζει να εκτοξεύει πυραύλους εναντίον του Ισραήλ, ακόμη και προς την Κύπρο. Οι αντάρτες Χούθι, κυρίαρχοι στα ορεινά εδάφη της Υεμένης, ενδέχεται να απειλούν τη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα για πολλά ακόμη χρόνια.
Αβεβαιότητα και αστάθεια
Οι απειλές μπορεί να διευρυνθούν και ενδεχομένως να περιλαμβάνουν ακόμη και θρησκευτικές συγκρούσεις.
«Ο αγιατολάχ Χαμενεΐ δεν ήταν απλώς αρχηγός κράτους», δήλωσε η αναλύτρια Σίρα Εφρον του think tank Rand στο Τελ Αβίβ. «Ηταν θρησκευτικός ηγέτης για περίπου 200 εκατ. σιίτες σε όλο τον κόσμο».
Σε κάθε περίπτωση, τα drones τύπου Shahed που έβαλαν φωτιά σε τουριστικές περιοχές κατέστρεψαν κάθε ελπίδα που μπορεί να είχε το Ιράν για καλύτερες σχέσεις με τους μουσουλμάνους γείτονές του. Με επιθέσεις σε ξενοδοχεία, διαμερίσματα, λιμάνια και πρεσβείες στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, στη Σαουδική Αραβία, στο Μπαχρέιν και σε άλλες χώρες, ό,τι έχει απομείνει από το καθεστώς της Τεχεράνης έχει οδηγηθεί σε ακόμη μεγαλύτερη απομόνωση.
«Το επίπεδο της ψυχολογικής ζημιάς που έχουν προκαλέσει οι Ιρανοί στο αίσθημα ασφάλειας αυτών των χωρών είναι τεράστιο», δήλωσε πρώην Αμερικανός διπλωμάτης στην περιοχή. «Το Ιράν θα απομονώνεται όλο και περισσότερο οικονομικά και πολιτικά. Είναι μια χώρα 90 εκατ. ανθρώπων που θα μπορούσε να μοιάζει ολοένα και περισσότερο με τη Βόρεια Κορέα».
Απροσδόκητοι συγκάτοικοι στη νέα περιφερειακή τάξη που ίσως αναδυθεί είναι η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία. Το Ριάντ διαθέτει χρήμα και νομιμοποίηση, ενώ η Αγκυρα διαθέτει ευελιξία και φιλοδοξία. Καμία από τις δύο δεν εμπιστεύεται πλήρως την άλλη. Και οι δύο παρακολουθούν με ανησυχία την ισραηλινή κυριαρχία και με σκεπτικισμό τον ασταθή ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών.
Ταυτόχρονα, προσπαθούν να διατηρούν ισορροπίες: ενισχύουν τις σχέσεις τους με την Κίνα, προσεγγίζουν την Ινδία και κρατούν ανοιχτούς διαύλους με τη Ρωσία, ενώ παραμένουν προς το παρόν στη σφαίρα επιρροής της Ουάσιγκτον.
Την ίδια στιγμή, οι κινήσεις τους παρακολουθούνται στενά από τα κράτη του Κόλπου, που αισθάνονται πλέον πιο ευάλωτα, αλλά και από κάθε πρωτεύουσα από το Κάιρο έως το Ισλαμαμπάντ.
Κανείς όμως δεν μπορεί ακόμη να διακρίνει το σχήμα της νέας τάξης που γεννιέται. Η παλιά Μέση Ανατολή είχε μια λογική, όσο σκληρή κι αν ήταν: το Ιράν ως αποσταθεροποιητής, οι Ηνωμένες Πολιτείες ως εγγυητής, το Ισραήλ ως περιορισμένη δύναμη και τα κράτη του Κόλπου ως χρηματοδότες της σταθερότητας.
Το τι θα αντικαταστήσει αυτή την τάξη θα καθοριστεί από πολλούς παράγοντες: τις αποφάσεις του Ντόναλντ Τραμπ, τη μάχη διαδοχής στην Τεχεράνη, τις ισορροπίες εξουσίας στο Ριάντ, τις φιλοδοξίες στην Αγκυρα και τα ερείπια της Γάζας, εκεί όπου το μεγάλο στοίχημα του Γιαχία Σινουάρ κατέληξε όχι σε απελευθέρωση, αλλά σε στάχτη και αίμα. Και εκεί όπου το επόμενο κεφάλαιο της Μέσης Ανατολής έχει ήδη αρχίσει να γράφεται.
Πηγή: WSJ
