«Μείνε σιωπηλός. Ακου προσεκτικά τον αντίπαλο. Κάνε ερωτήσεις. Υποβάθμισε τον συνομιλητή σου. Βάλε την απέναντι πλευρά σε καθεστώς αβεβαιότητας». Είναι μόνο κάποιες από τις προδιαγραφές της διαπραγματευτικής τακτικής που ακολουθεί πιστά η Ρωσία από την εποχή των τσάρων. Η σχολή του Κρεμλίνου παίρνει σάρκα και οστά στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης για την Ουκρανία.
Με την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ το 2024, οι Ρώσοι διπλωμάτες δεν έκρυβαν την αισιοδοξία τους για την ικανότητα των διαπραγματευτών τους να διαχειριστούν, αν όχι να χειριστούν, τη νέα πολιτική ηγεσία των ΗΠΑ. Ο υπολογισμός τους βασίστηκε στην υπόθεση ότι ο Τραμπ έφερνε μια νέα νοοτροπία στο τραπέζι των διαβουλεύσεων για την Ουκρανία, μεταξύ άλλων, προσανατολισμένη στη λογική του κέρδους μέσα από τις οικονομικές προοπτικές ενός deal με τη Μόσχα. Θεωρούσαν εξάλλου ότι θα μπορούσε εύκολα να μαγευτεί από τη ρωσική κολακεία και την αύρα της μεγάλης δύναμης. Πίστεψαν ότι μια εκστρατεία διακήρυξης της καλής θελήσεως θα ήταν αρκετή από την πλευρά τους για να ασπαστεί το ρωσικό αφήγημα. Εν μέρει, είχαν δίκιο. Εναν χρόνο μετά την ορκωμοσία στο Καπιτώλιο, ο Αμερικανός πρόεδρος φαίνεται πως εξακολουθεί να πιστεύει ότι η Ρωσία ενδιαφέρεται για μια συμφωνία που θα φέρει την ειρήνη στην Ουκρανία. Είναι όμως έτσι;
«Η Ρωσία βλέπει τις διαπραγματεύσεις ως ένα εργαλείο στο οπλοστάσιο της εξωτερικής πολιτικής της για την προώθηση των συμφερόντων της. Τις προσεγγίζει σαν πόλεμο με άλλα μέσα. Η Μόσχα δεν ενδιαφέρεται για συμβιβασμούς μεταξύ των εμπλεκόμενων μερών, εκτός αν αναγκαστεί σε αυτούς. Η λογική που διέπει τη σχολή διαπραγμάτευσης του Κρεμλίνου είναι ότι η Ρωσία περιβάλλεται από εχθρούς και άρα όλες οι συμφωνίες βρίσκονται υπό αίρεση – και μπορούν να αλλάξουν ανάλογα με τις περιστάσεις. Διαχρονικά, η Μόσχα είναι αξιοσημείωτα συνεπής σε αυτό το δόγμα», τονίζει στην «Κ» ο δρ Ντόναλντ Γένσεν, διευθυντής Ρωσίας και Ευρώπης στο Ινστιτούτο Ειρήνης των Ηνωμένων Πολιτειών, επίκουρος καθηγητής στη Σχολή Τεχνών και Επιστημών Krieger στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins.
Πρώην Αμερικανός διπλωμάτης, ο οποίος παρείχε τεχνική υποστήριξη στις διαπραγματεύσεις για τις συνθήκες START και INF με αντικείμενο τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ενωση, ο Γένσεν ήταν μέλος της πρώτης αμερικανικής ομάδας που επιθεώρησε σοβιετικούς πυραύλους το 1988. Ο ίδιος ανήκει στους ειδικούς που έχουν καταγράψει ορισμένα βασικά συμπεράσματα για τις πρακτικές τις οποίες χρησιμοποιεί η Μόσχα στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης. Ακολουθούν μερικά παραδείγματα στη μορφή των κατευθύνσεων που λαμβάνουν οι Ρώσοι διπλωμάτες από το Κρεμλίνο, όπως αυτές προκύπτουν από τα εκπαιδευτικά προγράμματα της Διπλωματικής Ακαδημίας του υπουργείου Εξωτερικών και του Κρατικού Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων της Ρωσίας, καθώς και από την εμπειρία δυτικών διπλωματών που έχουν συμμετάσχει σε διαπραγματεύσεις με τη Μόσχα:
- Χρησιμοποίησε νομικισμό και ασαφή νομική γλώσσα
Στόχος είναι να εκπέμψουν μια εικόνα τήρησης της νομιμότητας και να αφήσουν διατάξεις ανοιχτές προς ερμηνεία για μετέπειτα τροποποίηση στο στάδιο της εφαρμογής.
- Εξάντλησε τον χρόνο και την ενέργεια του συνομιλητή σου
Αφήνουν συχνά την απέναντι πλευρά να περιμένει ώρες πριν αρχίσουν καν οι διαπραγματεύσεις.
- Δημιούργησε υπερβολικό κίνητρο για την άλλη πλευρά
Προκαλούν γεγονότα που φέρνουν τον συνομιλητή σε μειονεκτική θέση εν όψει των διαπραγματεύσεων. - Φτιάξε χώρο για ευελιξία και μονομερείς δεσμεύσεις
Επιδιώκουν συνεννοήσεις με όρους οι οποίοι στην πράξη δεν θα ισχύουν για τη Ρωσία, αλλά θα δεσμεύουν τον αντίπαλο. Θεωρούν άλλωστε τη Δύση λιγότερο ικανή να αποδεσμευτεί από τις συνθήκες ακόμη και μετά από μη συμμόρφωση της Ρωσίας. - Μπλόφαρε και παραπλάνησε
Σύμφωνα με ρωσικό ρητό, «δεν έχει σημασία ποιος είσαι, αλλά πώς σε αντιλαμβάνονται οι άλλοι». Χρησιμοποιούν εργαλεία παραπλάνησης για την επίτευξη των στόχων τους, όπως η πρόσφατη κατασκευασμένη είδηση περί ουκρανικής επίθεσης με drones στην κατοικία του Πούτιν, η οποία λειτούργησε ως πρόφαση για τροποποίηση δεσμεύσεων και μία ακόμη φονική επίθεση με πυραύλους στην Ουκρανία. - Μη διστάσεις να εμπλακείς στην πολιτική των άκρων
Τους αρέσει να φτάνουν τη διαπραγμάτευση στα όρια της σύγκρουσης. Σε αυτήν την τακτική αποδίδονται οι επανειλημμένες απειλές της Μόσχας για χρήση πυρηνικών όπλων. - Υποτίμησε τον αντίπαλο
Δεν διστάζουν να γίνονται σκόπιμα αγενείς για να αποπροσανατολίσουν τον συνομιλητή τους και να του προκαλέσουν συναισθηματική φόρτιση, γεγονός που θα τον αποτρέψει από το να σκεφτεί ψύχραιμα και καθαρά. - Στήσε την παγίδα του αντιπροσώπου
Συχνά καθυστερούν τις συζητήσεις υποστηρίζοντας ότι χρειάζονται επιπλέον χρόνο για έγκριση από τη Μόσχα. Μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η Ρωσία έστειλε αντιπροσωπεία με περιορισμένη εξουσία. Οταν παρουσιάστηκαν σχέδια για μελλοντική ειρηνευτική συμφωνία στα τέλη Μαρτίου 2022, η ρωσική αντιπροσωπεία δεν απάντησε επί εβδομάδες. - Να είσαι «πολύ απασχολημένος για επικοινωνία»
Αξιοποιούν την τακτική «κανένας στο τραπέζι, κανένα αποτέλεσμα» με προφανή στόχο να μπλοκάρουν την πρόοδο στις διαβουλεύσεις. - Κατεύθυνε τις συνομιλίες προς τις ρωσικές θέσεις
Προβάλλουν μη ρεαλιστικές προτάσεις στην αρχή των συνομιλιών και πιέζουν την άλλη πλευρά να απαντήσει. Στις 2 Ιουλίου 2025 ζήτησαν παραίτηση της Ουκρανίας ακόμη και από εδάφη που δεν έχει καταλάβει ο ρωσικός στρατός. Το υπόμνημα παραδόθηκε λίγο πριν από τις συνομιλίες και οι Ρώσοι απαίτησαν άμεση απάντηση. - Τροποποίησε τις δεσμεύσεις σου
Οι Ρώσοι διπλωμάτες αρέσκονται να αλλάζουν ξαφνικά τους όρους τη στιγμή που η άλλη πλευρά περιμένει λύση, προσδοκώντας ότι ο αντίπαλος είτε δεν θα προσέξει είτε δεν θα αφιερώσει την απαιτούμενη ενέργεια σε λεπτομέρειες που κρίνονται λίγο πριν από την αναμενόμενη ολοκλήρωση των συνομιλιών. - Φτιάξε συμφωνίες – πακέτα
Είθισται να κρατούν τη συμφωνία σε ένα θέμα ως «όμηρο» για την επίλυση άλλων ζητημάτων. Στις διαπραγματεύσεις για την Πρωτοβουλία Σιτηρών της Μαύρης Θάλασσας το 2022, η Ρωσία απαίτησε την άρση εμποδίων στις εξαγωγές γεωργικών προϊόντων της προτού υπογράψει νέα συμφωνία, ενισχύοντας ταυτόχρονα άλλες απαιτήσεις.
Ομολογουμένως, παρά τις παραχωρήσεις και τους συμβιβασμούς της Ουκρανίας, η Ρωσία έχει απορρίψει όλες τις ουσιαστικές ειρηνευτικές προτάσεις που υπέβαλαν οι Ηνωμένες Πολιτείες το 2025, αιτιολογώντας κάθε φορά με διαφορετικό και μάλλον ασαφή τρόπο τη θέση της. Από την έναρξη της εισβολής το 2022, τηρεί μια εξαιρετικά σκληρή στάση η οποία βρίσκεται σε αντιδιαστολή με την επίσημα διακηρυγμένη ετοιμότητα της Ρωσίας να συντελέσει κατά τ’ άλλα σε μια ειρηνευτική συμφωνία.
«Το Κρεμλίνο θέλει να κερδίσει. Δεν υπάρχει το σενάριο της νίκης για τον αντίπαλο. Το σκεπτικό αυτό, το οποίο εφαρμόζεται στις διαπραγματεύσεις, εντυπώνεται στην εκπαίδευση των Ρώσων διπλωματών και των αξιωματικών πληροφοριών. Στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης, οι Ρώσοι αξιωματούχοι χρησιμοποιούν ψέματα, προσπαθούν να εκφοβίζουν τους αντιπάλους τους και εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες τους. Επιδίδονται συχνά στην απειλή του εξαναγκασμού, ως μέρος των ρωσικών προπαγανδιστικών επιχειρήσεων. Οι παράγοντες αυτοί έρχονται να παίξουν ρόλο στην Ουκρανία. Την ώρα που οι ΗΠΑ επιδιώκουν μια συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου, το Κρεμλίνο στην πράξη δεν έχει υποχωρήσει από τον αρχικό του στόχο να υποτάξει την Ουκρανία – με τη βία, εφόσον χρειαστεί», υπογραμμίζει στην «Κ» ο Ντόναλντ Γένσεν, ο οποίος θεωρεί ότι ο Πούτιν «παίζει» με την Ουάσινγκτον για να χωρίσει τις ΗΠΑ από την Ουκρανία και την Ευρώπη: «Αυτοί οι στόχοι της Ρωσίας αντικατοπτρίζονται στις διαπραγματευτικές τακτικές της. Για να επιτύχουν η Ουκρανία και οι εταίροι της μια διευθέτηση με τη Ρωσία, είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουν πώς διεξάγει η Μόσχα τη διπλωματία της. Αντί να επιδιώκουν –ή να φαντάζονται– την καλή θέληση της Ρωσίας, θα πρέπει να παραμείνουν ενωμένοι και σθεναροί στην επιμονή τους για την προάσπιση των συμφερόντων τους».
Σημειωτέον, την εβδομάδα που πέρασε ο Ζελένσκι κάλεσε τον Τραμπ να μην παρασυρθεί από τους τακτικισμούς της Μόσχας, τονίζοντας ότι ο Πούτιν προβαίνει σε διπλωματικούς ελιγμούς και μεγαλόστομες υποσχέσεις με στόχο να αποδυναμώσει τη θέση της Ουκρανίας στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης. Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο Ουκρανός πρόεδρος είχε μάλιστα υποστηρίξει ότι Ρώσοι αξιωματούχοι πρότειναν ένα πακέτο συμφωνιών οικονομικής συνεργασίας με τις ΗΠΑ, αξίας τρισεκατομμυρίων δολαρίων, προσφέροντας οφέλη όπως η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων σε ουκρανικά εδάφη υπό ρωσική κατοχή.
Στο Κρεμλίνο θεωρούν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται σε μια παρατεταμένη περίοδο παρακμής. Υιοθετώντας αυτήν την άποψη, διαβλέπουν ευκαιρίες τις οποίες η Ρωσία είναι σε θέση να εκμεταλλευτεί. Γι’ αυτό και η άποψη που κυριαρχεί σε διπλωματικούς κύκλους της Δύσης είναι ότι η κυβέρνηση Τραμπ θα πρέπει να μετατοπίσει την πολιτική της προς την ενδυνάμωση του Κιέβου ώστε να υποχρεώσει τη Ρωσία σε συμβιβασμούς που θα οδηγήσουν στον τερματισμό του πολέμου. Μια αντίστοιχη εξέλιξη, η οποία περνάει μέσα από κρυστάλλινες εγγυήσεις ασφαλείας για την Ουκρανία, σύμφωνα με το ίδιο σκεπτικό θα απελευθέρωνε άλλωστε την εξωτερική πολιτική της αμερικανικής κυβέρνησης προκειμένου να στραφεί περισσότερο στην περιοχή του Ινδο-Ειρηνικού, όπως διακαώς επιθυμεί.
«Ο Πούτιν θα εμπλακεί εποικοδομητικά στην Ουκρανία μόνο όταν ο στρατηγικός του υπολογισμός δείξει ότι είναι προς το συμφέρον του να το πράξει», τονίζουν οι ένθερμοι υποστηρικτές μιας εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ η οποία θα αυξήσει με ουσιαστικό τρόπο την πίεση στο Κρεμλίνο. Μέχρι τότε, θεωρούν ότι η Ρωσία θα κάνει το παιχνίδι της, ακολουθώντας τα πρότυπα μιας αναφοράς του Ιωσήφ Στάλιν, όπως εύστοχα την επικαλέστηκαν οι συντάκτες πρόσφατης έκθεσης για το Κέντρο Ευρασίας του Atlantic Council: «Τα λόγια ενός διπλωμάτη πρέπει να έρχονται σε αντίθεση με τις πράξεις του. Αλλιώς τι είδους διπλωμάτης είναι;».
