Είκοσι τρία από τα 27 αρχικά μέλη της Επιστημονικής Συμβουλευτικής Ομάδας για την Προέλευση Νέων Παθογόνων (SAGO) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) δημοσιοποίησαν τη θέση τους για την προέλευση του SARS-CoV-2, μετά την ολοκλήρωση, τον Ιούνιο του 2025, της ανεξάρτητης αξιολόγησής τους.
Στην έκθεση 78 σελίδων που κατέθεσαν στον γενικό διευθυντή του ΠΟΥ, καταλήγουν ότι η πλειονότητα των επιστημονικών δεδομένων που έχουν αξιολογηθεί από ομότιμους κριτές στηρίζει την υπόθεση ζωονόσου, δηλαδή ότι ο ιός προήλθε από ζώο.
Ωστόσο, επισημαίνουν ότι χωρίς την παροχή πρόσθετων πληροφοριών ή νέων δεδομένων δεν μπορεί να υπάρξει βεβαιότητα ως προς το πότε, πού και πώς ο ιός πέρασε στον ανθρώπινο πληθυσμό.
Η SAGO συγκροτήθηκε τον Νοέμβριο του 2021 από τον γενικό διευθυντή του ΠΟΥ Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, με αποστολή να διαμορφώσει πλαίσιο διερεύνησης τόσο για την προέλευση του SARS-CoV-2 όσο και γενικότερα για την εμφάνιση νέων και επανεμφανιζόμενων παθογόνων.
Τα 27 ανεξάρτητα μέλη από ισάριθμες χώρες εξέτασαν όλες τις εύλογες πιθανότητες, με στόχο όχι την απόδοση ευθυνών αλλά την κατανόηση των γεγονότων ώστε να ενισχυθεί η πρόληψη μελλοντικών επιδημιών.
Ερευνητές συνοψίζουν τα βασικά συμπεράσματα της πρώτης παγκόσμιας, ολοκληρωμένης διερεύνησης για το πώς ξεκίνησε μια πανδημία.
Η ομάδα αξιολόγησε πρώιμα κρούσματα, κλινικές μελέτες, πιθανές ζωικές δεξαμενές, ενδιάμεσους ξενιστές, περιβαλλοντικές πηγές, καθώς και τη γονιδιωματική και εξελικτική βιολογία του ιού.
Εξέτασε επίσης την πιθανότητα διαρροής από εργαστήριο ή συμβάντος σχετιζόμενου με έρευνα.
Η υπόθεση της ζωονόσου
Σύμφωνα με την έκθεση, συγγενικά στελέχη του ιού έχουν εντοπιστεί σε νυχτερίδες του γένους Rhinolophus στη νοτιοανατολική Ασία.
Το στέλεχος RaTG13, που ταυτοποιήθηκε το 2013 στην Κίνα, μοιράζεται το 96,1% του γενετικού του κώδικα με τον SARS-CoV-2, ενώ το BANAL-52, που εντοπίστηκε το 2020 στο Λάος, το 96,8%.
Αυτό, κατά τους συντάκτες, υποδηλώνει ότι παρόμοια στελέχη που κυκλοφορούσαν σε νυχτερίδες θα μπορούσαν να μεταδοθούν είτε σε ενδιάμεσους ζωικούς ξενιστές είτε απευθείας στον άνθρωπο.
Η ομάδα αναγνωρίζει σημαντικό ρόλο της αγοράς θαλασσινών Χουανάν στη Γουχάν στην πρώιμη μετάδοση και αρχική διασπορά. Πάνω από το 60% των πρώτων γνωστών κρουσμάτων του Δεκεμβρίου 2019 συνδεόταν επιδημιολογικά με την αγορά.
Δύο διακριτές γενετικές γραμμές του ιού εντοπίστηκαν σε δείγματα από πρώιμα κρούσματα και από περιβαλλοντικά δείγματα της αγοράς, στοιχείο που, κατά την έκθεση, στηρίζει την άποψη ότι ο ιός εξελισσόταν σε ζώα πριν φθάσει εκεί.
Μεταγονιδιωματική ανάλυση περιβαλλοντικών δειγμάτων έδειξε παρουσία άγριων ειδών, όπως ρακούν-σκύλοι, μπαμπού αρουραίοι και μοσχογαλές, τα οποία είναι ευαίσθητα στα πρώιμα στελέχη του ιού. Ωστόσο, παραμένει ασαφές αν η πρώτη μετάδοση στον άνθρωπο έγινε στην αγορά ή νωρίτερα.
Η ομάδα σημειώνει ότι δεν υπάρχει επιβεβαιωμένο στοιχείο για ανθρώπινα ή ζωικά κρούσματα πριν από τον Δεκέμβριο του 2019, καθώς παλαιότερες αναδρομικές αναφορές δεν επιβεβαιώθηκαν από ανεξάρτητα εργαστήρια.
Η εκδοχή ότι ο ιός εισήχθη στις κινεζικές αγορές μέσω εισαγόμενων κατεψυγμένων προϊόντων δεν υποστηρίζεται, σύμφωνα με την έκθεση, από τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα.
Αν και ο ιός ανιχνεύθηκε σε κατεψυγμένα προϊόντα, αυτό συνέβη όταν ήδη κυκλοφορούσε ευρέως στον ανθρώπινο πληθυσμό.
Η υπόθεση εργαστηριακού ατυχήματος
Η SAGO επισημαίνει ότι μεγάλο μέρος των πληροφοριών που απαιτούνται για την αξιολόγηση ενδεχόμενου εργαστηριακού συμβάντος δεν έχει διατεθεί στον ΠΟΥ.
Εχουν υποβληθεί επανειλημμένως αιτήματα προς την κινεζική κυβέρνηση για πρόσβαση σε ιατρικά αρχεία προσωπικού εργαστηρίων, πρωτόκολλα βιοασφάλειας και ελέγχους εγκαταστάσεων στη Γουχάν, χωρίς, όπως αναφέρεται, να δοθούν τα ζητούμενα στοιχεία.
Οι περισσότερες επιστημονικές ανασκοπήσεις που αξιολογήθηκαν στηρίζουν την υπόθεση ζωονόσου και δεν βρίσκουν πειστικά στοιχεία διαρροής από εργαστήριο.
Οι εκθέσεις υπηρεσιών πληροφοριών διαφόρων χωρών αποδίδουν επίπεδα «χαμηλής» ή «μέτριας» βεβαιότητας σε διαφορετικά σενάρια, αλλά, κατά την ομάδα, δεν προσφέρουν συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία.
Η υπόθεση σκόπιμης γενετικής τροποποίησης
Η ομάδα εξέτασε τη δομή του γονιδιώματος και τη θεωρία ότι ο ιός προέκυψε από γενετική μηχανική.
Δεν εντόπισε στοιχεία που να καθιστούν πιθανότερο το σενάριο πειραματικής χειραγώγησης έναντι της φυσικής μετάλλαξης ή ανασυνδυασμού.
Επισημαίνεται ότι μέλη του υπογένους Sarbecovirus εμφανίζουν «μωσαϊκά» γονιδιώματα λόγω πολλαπλών ανασυνδυασμών.
Η παρουσία της πολυβασικής θέσης διάσπασης φουρίνης στον SARS-CoV-2, αν και δεν απαντάται σε άλλα sarbecoviruses, δεν θεωρείται από μόνη της ένδειξη εργαστηριακής προέλευσης.
Εκκρεμή ερωτήματα
Η ομάδα επαναλαμβάνει την έκκληση προς κυβερνήσεις και ερευνητές να διαθέσουν όλα τα σχετικά δεδομένα.
Προτείνει περαιτέρω διερεύνηση των αλυσίδων προμήθειας ζώων στην αγορά της Γουχάν, ενίσχυση της γονιδιωματικής επιτήρησης σε ανθρώπους και ζώα στην ανατολική και τη νοτιοανατολική Ασία, καθώς και ανεξάρτητες διεθνείς έρευνες για οποιαδήποτε στοιχεία προκύψουν από εργαστήρια στην Κίνα ή αλλού.
Καταληκτικά, οι συντάκτες υπογραμμίζουν ότι μόνο η αυστηρή επιστημονική έρευνα και όχι η εικασία ή η πολιτική αντιπαράθεση μπορεί να δώσει απαντήσεις για την προέλευση ενός ιού που, σύμφωνα με εκτιμήσεις, είχε προκαλέσει έως το τέλος του 2022 περισσότερους από 20 εκατομμύρια θανάτους και οικονομικό κόστος έως 16 τρισ. δολαρίων.
Πηγή: Nature
