Οι απομακρυσμένες, πλούσιες σε ενεργειακούς πόρους περιοχές της Ρωσίας σηκώνουν το βάρος της οικονομικής ατμομηχανής που συντηρεί τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Ουκρανία. Το πρόβλημα για το Κρεμλίνο είναι ότι καταγράφουν και τις μεγαλύτερες ανθρώπινες απώλειες στο πεδίο της μάχης, εγείροντας κρίσιμα ερωτήματα για τις προοπτικές της ζωντανής πλην ασθμαίνουσας ρωσικής οικονομίας.
Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο δεν στηρίζουν απλώς την οικονομία της Ρωσίας. Στην πραγματικότητα, χρηματοδοτούν και τον πόλεμο στην Ουκρανία· το 2021, το έτος πριν από την έναρξη του πολέμου, τα έσοδα από τον ορυκτό πλούτο αντιστοιχούσαν σχεδόν στο μισό του ρωσικού προϋπολογισμού. Η δυτική Σιβηρία, η λεκάνη Βόλγα-Ουράλ και άλλες περιφέρειες φιλοξενούν κρίσιμες για τη Ρωσία ενεργειακές βιομηχανίες. Λειτουργούν όμως και ως κύριες δεξαμενές ανθρώπινου δυναμικού για τον πόλεμο.
Σύμφωνα με διαθέσιμες πηγές ενημέρωσης για τις απώλειες της Ρωσίας στην Ουκρανία, όπως είναι οι λίστες των θυμάτων που καταρτίζουν ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης (βλ. Mediazona και Rosstat), οι εξορυκτικές περιοχές αντιμετωπίζουν σαφώς υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας. «Αυτά τα υψηλότερα ποσοστά θυμάτων έχουν διάφορες αιτίες, που εκτείνονται από τη φύση των τακτικών μάχης του Κρεμλίνου έως τα οικονομικά κίνητρα, τα οποία προσελκύουν σε μεγάλο βαθμό όσους βρίσκονται σε υπανάπτυκτες περιοχές. Το ζήτημα είναι ότι τα ίδια τα μέρη στα οποία βασίζεται περισσότερο η Ρωσία χάνουν άνδρες πιο γρήγορα από οπουδήποτε αλλού», σχολιάζει η ερευνήτρια στο American Foreign Policy Council, Λίντσεϊ Κλιφ, σε άρθρο της για τη δεξαμενή σκέψης της Ουάσιγκτον.
Συνολικά στη Ρωσία, οι αγγελίες για θέσεις εργασίας στον τομέα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου είχαν αυξηθεί κατά 24% ήδη το πρώτο τρίμηνο του 2024, σε σύγκριση με την ίδια περίοδο του προηγούμενου έτους, γεγονός που υποδηλώνει τις πιέσεις οι οποίες ασκούνται στις ζωτικές βιομηχανίες της χώρας. Το τίμημα της ρωσικής προέλασης στην ανατολική Ουκρανία έχει ενδεχομένως υποτιμηθεί. Το Institute for theStudy of War έχει παρομοιάσει με τη λογική της «κρεατομηχανής» τις τακτικές του ρωσικού στρατού στο πεδίο της μάχης, υπολογίζοντας ότι η Μόσχα χάνει περισσότερους από 50 στρατιώτες για κάθε τετραγωνικό χιλιόμετρο κατακτημένου εδάφους.
Πρόσφατα, το Center for Strategic & InternationalStudies κατάρτισε μια έκθεση σύμφωνα με την οποία το σύνολο των θυμάτων της Ρωσίας στον πόλεμο, από τον Φεβρουάριο του 2022, ξεπερνούν το 1 εκατ. ανθρώπους, νούμερο το οποίο αντιστοιχεί στους νεκρούς, στους αγνοούμενους, στους προσωρινά τραυματισμένους και στους μόνιμα ανίκανους να εργαστούν. «Καμία μεγάλη δύναμη δεν έχει καν πλησιάσει αυτόν τον αριθμό θυμάτων ή θανάτων σε οποιαδήποτε σύγκρουση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο», αναφέρουν οι εκπονητές της μελέτης, η οποία υπολογίζει σε τουλάχιστον 325.000 τους Ρώσους στρατιώτες που έχουν χάσει τη ζωή τους, μέχρι στιγμής.
Η Ρωσία εισήλθε στον πόλεμο αντιμετωπίζοντας ήδη μια δημογραφική κρίση. Πριν από δέκα χρόνια, η στατιστική υπηρεσία της χώρας υπολόγιζε ότι στο πιο αισιόδοξο σενάριο η χώρα θα έπρεπε να εισάγει 550.000 μετανάστες κάθε χρόνο και μόνο για να αποτρέψει τη συρρίκνωση του πληθυσμού της, χωρίς να αντιμετωπίζει απαραίτητα τις ελλείψεις σε εργατικό δυναμικό. Σημειωτέον, η ανεργία στην πολεμική οικονομία της Ρωσίας μετά βίας ξεπερνάει το 2%, στατιστική που αποκαλύπτει τη στενότητα της αγοράς εργασίας. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά της ρωσικής ιστοσελίδας εύρεσης εργασίας SuperJob το 2024, σύμφωνα με την οποία το 73% των επιχειρήσεων στη Ρωσία έκανε λόγο για ελλιπές προσωπικό.
Τις προβολές στο δημογραφικό της Ρωσίας επιδεινώνουν στο μεταξύ οι θεσπισμένοι περιορισμοί για την είσοδο, διαβίωση και εργασία των μεταναστών στη χώρα, απόρροια ενός κλίματος που συχνά αγγίζει και ξεπερνά το όρια της ξενοφοβίας. Την ίδια ώρα, οι οικονομίες της κεντρικής Ασίας, οι οποίες τροφοδοτούσαν με εργατικά χέρια τη ρωσική παραγωγική βάση, συνεχίζουν να βελτιώνονται ουσιαστικά, μειώνοντας ούτως ή άλλως το κίνητρο της μετανάστευσης στη Ρωσία. Αν ληφθεί υπόψη και η παράμετρος των Ρώσων οι οποίοι εγκατέλειψαν τη χώρα μετά την έναρξη του πολέμου, εν μέσω και των αντιδημοφιλών πολιτικών στρατολόγησης από το Κρεμλίνο, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στη Μόσχα έχουν πλέον «πολλά στο πιάτο τους».
Η ρωσική οικονομία
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, και παρά την ανθεκτικότητα που έχει επιδείξει λόγω της ανάπτυξης από τον πόλεμο, η οικονομία της Ρωσίας έχει εισέλθει πλέον σε ένα ιδιότυπο καθεστώς, υπό την έννοια ότι δεν καταρρέει αλλά και δεν μεγεθύνεται. Η εκτίμηση για τη μεγέθυνση του ΑΕΠ το 2026 κινείται στο επίπεδο της οριακής μεταβολής του 2025 (1% του ΑΕΠ).
«Η ρωσική οικονομία τρώει το ίδιο της το μέλλον», σχολίασε χαρακτηριστικά σε πρόσφατο podcast του Carnegie Russia – Eurasia Center η ερευνήτρια οικονομολόγος, Αλεξάνδρα Προκοπένκο, εννοώντας ότι η στρατιωτική οικονομία καταναλώνει τους πόρους οι οποίοι -υπό άλλες συνθήκες- θα έπρεπε να κατευθύνονται σε επενδύσεις που θα υποστηρίξουν τους μελλοντικούς ρυθμούς ανάπτυξης.
Ο πολεμικός χαρακτήρας της οικονομίας έχει στερήσει οξυγόνο από τον ιδιωτικό τομέα. Οι διεθνείς κυρώσεις περιπλέκουν τα logistics και αυξάνουν τα κόστη στις εξαγωγές της Ρωσίας, σε μια φάση που οι διεθνείς τιμές πετρελαίου δεν ευνοούν πλέον τους σχεδιασμούς της Μόσχας – κινούνται στην περιοχή των 40 δολ. το βαρέλι. Το μεγαλύτερο μέρος της ρωσικής επικράτειας πιέζεται, καθώς τα 2/3 των ρωσικών περιοχών έκλεισαν το 2025 με ελλείμματα. Το έλλειμμα στον προϋπολογισμό διαμορφώνεται στο 2,6% του ΑΕΠ, το υψηλότερο μετά την πανδημία, και χρηματοδοτείται από την υπερθέρμανση της οικονομίας: 5,6% το 2025 ο πληθωρισμός το 2025.
Ομολογουμένως, τέσσερα χρόνια πολέμου δεν μπορεί να μην έχουν συνέπειες, ακόμη και για τη χώρα που θεωρείται ότι έχει το πλεονέκτημα. Κατά μία έννοια, η οικονομία της Ρωσίας τρώει σταδιακά τις σάρκες της. Το ερώτημα είναι αν το βλέπει έτσι και ο Πούτιν. Η απάντηση θα κρίνει ενδεχομένως και την έκβαση των διαπραγματεύσεων για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία.
