Στα αυτοσχέδια πάρκα μνήμης στην πλατεία Μαϊντάν στο Κίεβο και στη μεγάλη διασταύρωση της Οδησσού, λίγα μέτρα από τις σκάλες Ποτέμκιν, το πένθος αψηφά τις εποχές. Δίπλα στις φωτογραφίες των νεκρών στρατιωτών με τις σπαρακτικές ημερομηνίες γέννησης (18.3.1996) που σε υποχρεώνουν σε μακάβριες αφαιρέσεις (2025 μείον 1996, ίσον 29) είναι τοποθετημένα τεκμήρια ζωής: μια χιονισμένη μπάλα Χριστουγέννων, μια πλαστική καρδιά του Αγίου Βαλεντίνου, λουλούδια. Συγγενείς κι εραστές, φίλοι και συμμαθητές υπόσχονται «δεν σε ξεχνώ».
Οι φωτογραφίες και οι ουκρανικές σημαίες πληθαίνουν, τείνουν να καταλάβουν την καρδιά των δύο πόλεων. «Ελα να σου δείξω τη γωνιά μου, με τους δικούς μου νεκρούς», μου λέει η Μαρία Πολισούκ που με βοηθάει στις μεταφράσεις από τα ουκρανικά στα αγγλικά. «Εχεις κι εσύ, ε;», ρωτάω αφελώς. «Ολοι έχουμε». Η φωτογραφία της νεκρής φίλης της έχει θαφτεί μέσα στο χιόνι. Προσπαθεί να φτυαρίσει με τα χέρια της το χιόνι για να μου τη δείξει. Σκοτώθηκε τέσσερις μήνες αφότου κατατάχθηκε. Είκοσι εννέα ετών ήταν κι ένα χρόνο αργότερα ο σύζυγός της –είχαν γνωριστεί κι ερωτευτεί στο μέτωπο– έχασε το χέρι του. Υπηρετεί ακόμη. Με ένα χέρι. «Σε πειράζει που οδηγεί με ένα χέρι; Αν φοβάσαι, πες μου», μου λέει η Μαρία λίγο πριν έρθει να μας πάρει. Ως αξιωματικός και διοικητής στον στρατό έχει σκοτώσει τουλάχιστον 8.000. Είναι 38 και πολεμάει ήδη από το 2014. Οταν σκοτώθηκε η γυναίκα του ένιωσε την ανάγκη για εκδίκηση; «Ναι». Πιστεύει ότι θα ξαναερωτευτεί; Κουνάει το κεφάλι του με βεβαιότητα και μου δείχνει τη βέρα του.
Ο χειμώνας σαν όπλο
Τέσσερα χρόνια συμπληρώνονται την Τρίτη και οι Ουκρανοί είναι κουρασμένοι κι απαισιόδοξοι. Στην Οδησσό τις τελευταίες ημέρες οι ειδοποιήσεις για drones έρχονται κάθε μισή ώρα, καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας. Από μακριά ακούγονται εκρήξεις, τις περισσότερες φορές είναι η ουκρανική αεράμυνα που τα αναχαιτίζει. Κάποια όμως πετούν χαμηλά και βρίσκουν τον στόχο, τις ενεργειακές υποδομές της πόλης – ενίοτε με παράπλευρες απώλειες, νεκρούς και τραυματίες. Πριν από τα Χριστούγεννα οι διακοπές ρεύματος κρατούσαν πολλές ημέρες, τώρα συνήθως μερικές ώρες. Το σχέδιο της Ρωσίας ήταν να χρησιμοποιήσει τον χειμώνα σαν όπλο.
Στα σπίτια η θερμοκρασία πέφτει μέχρι και στους 8 βαθμούς. Οι άνθρωποι ζουν σε εσωτερικούς χώρους με ισοθερμικά και παλτά, διπλές – τριπλές κάλτσες. Κάποιες επιχειρήσεις έκλεισαν, άλλες ανοίγουν μόνο το Σαββατοκύριακο. Δεν είναι βιώσιμο οικονομικά να λειτουργούν με γεννήτριες. Στην έκτη κατά σειράν ειδοποίηση που παίρνω στο κινητό μου, ρωτάω τη γλυκιά ρεσεψιονίστ αν πρέπει να κατεβαίνω στο καταφύγιο κάθε φορά. «Είναι δική σας απόφαση», μου απαντάει. «Πάντως αυτή τη στιγμή η απειλή δεν είναι σοβαρή», συνεχίζει αφότου κοιτάξει το είδος των drones και τον στόχο τους στο κανάλι που παρακολουθεί στο Telegram. «Πρέπει να πηγαίνεις, εμείς το κάνουμε, ακόμη κι όταν δεν έχει ρεύμα και πρέπει να κατέβουμε και να ανέβουμε εκατοντάδες σκαλιά», επιμένουν οι εργαζόμενοι στο ελληνικό προξενείο της Οδησσού.
Στο μετρό της πρωτεύουσας όταν χτυπάει συναγερμός όλα παραλύουν. Οι συρμοί ακινητοποιούνται κι οι επιβάτες βγάζουν στωικά κινητά και βιβλία από την τσάντα, γιατί ξέρουν ότι αυτό το ταξίδι θα διαρκέσει πολύ. Από δέκα λεπτά μέχρι και ώρες ολόκληρες. Καμιά φορά η επιφυλακή μπλοκάρει τα GPS και μπερδεύει τις εφαρμογές ταξί, άρα είναι δύσκολο να μετακινηθεί κανείς ακόμη κι αν κρίνει ότι η απειλή είναι αμελητέα. Στο «Very well cafe» η πρώτη κουταλιά της σούπας μπορς μάς βρίσκει στο σκοτάδι. Ουδείς αντιδρά. Οι θαμώνες συνεχίζουν κανονικά τις συζητήσεις, ο σερβιτόρος ζητάει από το διπλανό τραπέζι να περιμένει δύο λεπτά μέχρι να μπει μπρος η γεννήτρια για να παραγγείλουν.
Στο καφέ με μπουφάν
Οι κάτοικοι του Κιέβου βρίζουν νυχθημερόν τον δήμαρχο, Βιτάλι Κλίτσκο: για τις διακοπές, για το χιόνι που δεν καθαρίζεται από τα πεζοδρόμια ή πέφτει στα κεφάλια των περαστικών από τα μπαλκόνια όταν λιώνει και τον φονικό πάγο – «οι ορθοπεδικοί κάνουν χρυσές δουλειές». Ο Κλίτσκο έχει να δώσει συνέντευξη Τύπου χρόνια, προτιμάει τα διεθνή ΜΜΕ. «Οταν έχει πολύ χιόνι όλοι καταγγέλλουν τον δήμαρχο, αλλά όταν ο καιρός είναι καλός ουδείς τον μνημονεύει», είχε παραπονεθεί ο ίδιος πρόσφατα μεταθέτοντας τις ευθύνες στα καιρικά φαινόμενα. Η Αλεξάνδρα Πίλνιουκ είναι μάνατζερ του καφέ «16» και μου εξηγεί ότι το βρισίδι στον δήμαρχο είναι ολόκληρη τελετουργία. Πέφτει το ρεύμα, βρίζεις τον δήμαρχο. Πέφτεις εσύ, βρίζεις τον δήμαρχο. «Είναι κάπως σαν συνωμοτικό ανέκδοτο που καταλαβαίνουμε μόνον όσοι ζούμε στο Κίεβο».
Η Μαρία και η Χάνα αστειεύονται ότι ενίοτε παρακαλούν να τις χτυπήσει ρωσικό drone. Οπως λένε, ξεκίνησε σαν μαύρο χιούμορ, «αλλά καμιά φορά το εννοούμε σοβαρά. Ας τελειώνουμε επιτέλους».
Αν και το καφέ της δουλεύει με πέντε μπαταρίες («οι γεννήτριες είναι θορυβώδεις, ενοχλούν τους γείτονες, δουλεύουν με ντίζελ, δεν είναι συμφέρουσες»), μέσα στο κατάστημα έχει ανυπόφορο κρύο. «Είχαμε ξεχάσει κι εμείς ότι υπάρχουν τέτοιοι χειμώνες», αναφέρει η Σάσα, όπως τη φωνάζουν χαϊδευτικά. Οι θαμώνες είναι ντυμένοι με μπουφάν και σκούφους. Πιάνω τη θέρμανση κι είναι χλιαρή. ενώ έξω έχει -14 βαθμούς Κελσίου. «Οταν είχε -20, το τζάμι είχε παγώσει τελείως. Ο ήλιος αντανακλούσε πάνω στη βιτρίνα και δημιουργούσε όλα αυτά τα μαγικά σχήματα», λέει με έναν ακατανόητο ρομαντισμό.
Ο πρώην ΥΠΕΞ Ντμίτρο Κουλέμπα είναι από τους τακτικούς θαμώνες, αφού το καφέ «16» βρίσκεται πολύ κοντά στο προεδρικό μέγαρο, στη Βουλή και στα κυβερνητικά κτίρια. Δεν της κάνει καρδιά να του εκφράσει την άποψή της για την πολιτική κατάσταση. «Μια φορά, δεν ήθελα να κρυφακούσω, αλλά κάθονταν μαζί με την κόρη του πολύ κοντά μου κι έλεγαν τι θα μαγειρέψουν το μεσημέρι. Ηταν τόσο τρυφερή σκηνή. Γιατί να τον ενοχλήσω;».
«Ας επιζήσουμε πρώτα»
Στο κέντρο αποκατάστασης για τυφλούς ο Μιχαΐλο καπνίζει αρειμανίως μέσα στο χιόνι. Είναι η πρώτη του ημέρα εκεί. Πριν από τον πόλεμο εργαζόταν στο εργοστάσιο που φτιάχνει το παραδοσιακό γλυκό Κιέβου. Η ζωή του άλλαξε πριν από δύο χρόνια όταν χτυπήθηκε από drone που έφερε χειροβομβίδα. Εχασε το χέρι του και την όρασή του. «Είναι καλός μαθητής;», ρωτάω τον εκπαιδευτή του. «Είναι νωρίς ακόμη, αλλά όλοι είναι πολύ εντάξει τύποι». Οι συνεδρίες διαρκούν έως και δύο μήνες και περιλαμβάνουν ιππασία με άλογα θεραπείας, ζωγραφική, χορό και γυμναστική.
Στο γυμναστήριο ο Αντρέι που βλέπει μόνο το περίγραμμά μου κάνει TRX – γυμναστική με ιμάντες. Φοράει μαύρα γυαλιά. Τον ρωτάω αν μπορεί να εργαστεί. «Ναι, αμέ, θες να σε χειρουργήσω;» με κοροϊδεύει. Ηταν χειρουργός προτού ρωσικό τανκ επιτεθεί στο αυτοκίνητό του στο Μπαχμούτ το 2022. Δύο 20χρονες φοιτήτριες Ψυχολογίας, η Μαρία και η Βίτα, κάνουν την πρακτική τους στο κέντρο. Από 16 χρόνων ζουν τον πόλεμο. «Σε αυτή την ηλικία θα έπρεπε να διασκεδάζουμε μόνο», λέει η Μαρία. Δεν έχουν πάει ποτέ στη ζωή τους σε κλαμπ λόγω της απαγόρευσης κυκλοφορίας. Τις ρωτάω ποιο είναι το πιο άγριο όνειρό τους. «Κάτσε να επιβιώσουμε πρώτα», λέει η Βίτα, που το όνομά της σημαίνει Ζωή.
Ο φόβος της σιωπής
Η Μαρία Πολισούκ λέει ότι στα dating apps οι γυναίκες βρίσκουν δύο κατηγορίες ανδρών: εκείνους που υπηρετούν και λένε «αύριο θα πεθάνω, γδύσου τώρα» και τους άλλους που κρύβονται στα σπίτια τους για να μην πάνε στο μέτωπο. «Παραγγέλνουν φαγητό απέξω, δουλεύουν από απόσταση και ζητούν να τους επισκεφθείς στο σπίτι. Ούτε μια βόλτα στο κέντρο της πόλης δεν μπορούν να πάνε». Πιστεύει ότι η ίδια πάσχει από σύνδρομο μετατραυματικού στρες, είχε πάει εθελόντρια στη μάχη του Μπαχμούτ, εκεί όπου παρέλαβε το πτώμα της φίλης της μέσα σε ένα σάκο. Για την ακρίβεια θεωρεί ότι όλος ο ουκρανικός λαός πάσχει από κάποιο μετατραυματικό στρες με διαφορετικά συμπτώματα: αϋπνία, εφιάλτες, φοβία στο σκοτάδι. Εκείνη δεν αντέχει τις σιωπές, τις ερμηνεύει ως προοίμιο απειλής. Με τη φίλη της, Χάνα, αστειεύονται ότι ενίοτε παρακαλούν να τις χτυπήσει ένα ιρανικής κατασκευής ρωσικό drone Σαχέντ. «Μαύρο χιούμορ;» τις ρωτάω. «Ξεκίνησε έτσι, αλλά καμιά φορά το εννοούμε σοβαρά. Ας τελειώνουμε επιτέλους».
Μονογονεϊκές εν μια νυκτί
Η Χάνα είναι αναλύτρια στον στρατό. Της πήρε δύο χρόνια να αποφασίσει να καταταγεί εθελοντικά, αλλά τώρα είναι απολύτως αφοσιωμένη στην αποστολή της. «Γαλουχείσαι από μικρή να φροντίζεις, να αναλαμβάνεις την οικογένειά σου κ.λπ. Ετσι η πρώτη μου σκέψη ήταν να διαφύγω στην Πολωνία. Τελικά έμεινα κι άρχισα να κάνω ακτιβιστικές και φιλανθρωπικές δράσεις. Δεν μου ήταν όμως αρκετό». Ο άνδρας της ήταν επιφυλακτικός στην αρχή. «Επρεπε να του εξηγήσω ότι το εννοώ πως θα καταταγώ, δεν κάνω πλάκα». Τώρα εκείνος θέλει να κάνουν παιδί. Είναι 37 ετών και φοβάται ότι όταν τελειώσει ο πόλεμος («σε πόσα χρόνια; Τρία; Πέντε;») θα είναι αργά.
Την ημέρα που συναντηθήκαμε, ξεκίνησε την πρώτη ορμονοθεραπεία. Θα καταψύξει τα ωάριά της μετά από ωοληψία. Το κράτος καλύπτει τη διαδικασία για γυναίκες που υπηρετούν. Είναι σαφές ότι ο σύντροφός της θέλει περισσότερο να γίνει μπαμπάς από ό,τι εκείνη. Της το λέω και γελάει. «Ναι, εκείνος θα ήθελε και τώρα να κάνουμε παιδί. Ενώ όμως είναι φεμινιστής και υποστηρικτικός, θεωρεί ότι ειδικά τα πρώτα χρόνια η μαμά πρέπει να είναι ταγμένη στην ανατροφή του παιδιού. Εγώ δεν θέλω να παρατήσω τα καθήκοντά μου στον στρατό για να αφιερωθώ αποκλειστικά στη μητρότητα. Είναι σαν να έχουν αντιστραφεί οι ρόλοι. Ο πόλεμος μου έβγαλε όλο τον ανδρισμό μου».
Μου λέει ότι πολλές φίλες της που είχαν επαγγελματική σταδιοδρομία βρέθηκαν ξαφνικά λόγω του πολέμου να μεγαλώνουν τελείως μόνες τα παιδιά τους, θυσιάζοντας την καριέρα τους, χωρίς να το έχουν επιλέξει. Εγιναν μονογονεϊκές οικογένειες εν μια νυκτί. Το δημογραφικό πρόβλημα παίρνει εκρηκτικές διαστάσεις αφού λόγω των χιλιάδων θανάτων, της μετανάστευσης εκατομμυρίων και της υπογεννητικότητας η αναλογία γεννήσεων – θανάτων είναι 1:3.
Ούτε ο Τιμ, 30 ετών, ο οποίος δεν θέλει να αποκαλύψει τα πλήρη στοιχεία του επειδή υπηρετεί και μάλιστα σε μάχιμη μονάδα κοντά στην πρώτη γραμμή, έχει παιδιά. Επισκέπτεται τη γυναίκα του αραιά και πού, όταν παίρνει άδεια. Μου στέλνει μια φωτογραφία, στην οποία φαίνονται μόνο τα μάτια του. Με τα δάχτυλά του σχηματίζει μια καρδιά. «Υπάρχουν πολλά που θα σκεφθώ μετά τον πόλεμο. Τώρα δεν έχω την πολυτέλεια να αντιμετωπίσω τα συναισθήματά μου. Αυτή τη στιγμή δεν έχω επαρκή χρόνο ή έστω προσωπική ηθική για να τα διαχειριστώ», απαντάει όταν τον ρωτάω αν θα μετανιώσει για πράγματα που έχει κάνει στη διάρκεια του πολέμου.
Μεταξύ άλλων καθήκον του είναι να ενημερώνει τους συγγενείς όταν σκοτώνονται ή τραυματίζονται στρατιώτες. Ξέρει ότι τον μισούν γι’ αυτό. Αλλες φορές εκείνοι που περιμένουν νέα για κάποιον αγνοούμενο, τον παίρνουν μέσα στη νύχτα μεθυσμένοι και τον ξυπνούν. Μία από τις χειρότερες ιστορίες που διηγείται είναι για έναν αγνοούμενο, τον οποίον οι συγγενείς του αρνούνταν επί μήνες να πάνε να αναγνωρίσουν στο νεκροτομείο όταν εντοπίστηκε η σορός του. Από άρνηση, επειδή δεν ήθελαν να αποδεχθούν ότι σκοτώθηκε; Οχι, κατά τη γνώμη του, επειδή ήθελαν να συνεχίσουν να παίρνουν το σχετικό κρατικό επίδομα για μεγαλύτερο διάστημα.
Μπροστά από το τεράστιο πανό που ζητάει την απελευθέρωση των τελευταίων υπερασπιστών της Μαριούπολης από τους Ρώσους στην κεντρική λεωφόρο Κρεσάτικ περνάει κάθε τόσο ένα αυτοκίνητο με μεγάφωνα, στολισμένο με ουκρανικές σημαίες. Ζητάει από περαστικούς και οδηγούς να σταματήσουν ό,τι κάνουν και να αποτίσουν φόρο τιμής στον νεκρό συγγενή. Για μερικά δευτερόλεπτα όλα νεκρώνουν. Μια τεράστια ουρά από αυτοκίνητα σχηματίζεται κι οι οδηγοί σβήνουν τις μηχανές. Οι πεζοί μένουν ακίνητοι. Μετά η πένθιμη πομπή συνεχίζει τη διαδρομή της.
«Ευχαριστούμε που γράφεις για τον πόλεμο. Ειδικά τώρα», μου λέει ο Βλαντισλάβ Τσουματσένκο, ιδρυτής μιας ομάδας εθελοντών που εκπαιδεύει τον στρατό στην παροχή πρώτων βοηθειών και πραγματοποιεί επιχειρήσεις διάσωσης κι εκκένωσης. Συνολικά έχουν εκπαιδεύσει πάνω από 30.000 στρατιώτες κι έχουν «σώσει» πάνω από 1.200. Βάζει εισαγωγικά στο «σώσει» γιατί δεν κινδύνευαν όλων οι ζωές. Η επέμβασή τους όμως ήταν καθοριστική για την εξέλιξη της υγείας τους. Πάνω σε έναν ψεύτικο σκελετό μού δείχνει πώς διδάσκει τους στρατιώτες να τρυπούν τα πλευρά των τραυματιών χωρίς να πειράξουν ζωτικά όργανα. Ακόμη και μέσα στο σκοτάδι αν χρειαστεί. Πριν από λίγες ημέρες βρέθηκε στη Μάλτα και κάποιος τον ρώτησε: «Εχετε ακόμη πόλεμο στην Ουκρανία;».
Η οργή για τους ανυπότακτους και το «παιδομάζωμα» των Ρώσων
Ο Εβγκένι Σιμπανόφ, 44 ετών, έμεινε επτά μήνες αιχμάλωτος των Ρώσων. Πριν από τον πόλεμο εργαζόταν στα μίντια, του άρεσε κυρίως να γράφει, αν κι έχει κάνει και τηλεόραση και ραδιόφωνο. Οι Ρώσοι περικύκλωσαν τη μονάδα του στο Μπαχμούτ και έμεινε κρατούμενος μαζί με ποινικούς στο Λουγκάνσκ, «άρα πρακτικά δεν έφυγα ποτέ από την Ουκρανία», λέει γελώντας.
Βίντεο στο Χ δείχνουν άνδρες της στρατολογίας να συλλαμβάνουν όσους απέφυγαν τη στράτευση
Βασανιστήρια πρωτόγονα, όπως τα αποκαλεί (στέρηση ύπνου και φαγητού, ηλεκτροσόκ, ξύλο αλλά κι εναλλαγές φρουρών σε ρόλο καλού και κακού μπάτσου), του κληροδότησαν σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα. Στόχος των Ρώσων ήταν να τον υποχρεώσουν να ομολογήσει εγκλήματα πολέμου. Να βάλει την υπογραφή του σε ένα έτοιμο κατηγορητήριο για να τον καταδικάσουν σε 15 χρόνια φυλάκιση.
Την Πρωτοχρονιά του 2023 αφέθηκε ελεύθερος στο πλαίσιο ανταλλαγής κρατουμένων. Του πήρε μήνες να επανενταχθεί στην καθημερινή ζωή, έπαιρνε χάπια για να κοιμηθεί, είχε ψυχολογική υποστήριξη για να διαχειριστεί την επιθετικότητά του. «Οταν είσαι αιχμάλωτος δεν έχεις κανέναν στο πλευρό σου. Οι φρουροί σίγουρα δεν είναι φίλοι σου. Οι ανακριτές το ίδιο. Κι όχι μόνο αυτό. Σου θυμίζουν συνέχεια ότι η χώρα σου σε ξέχασε, κανείς δεν νοιάζεται και σταδιακά όσο κι αν προσπαθείς να μην το πιστέψεις, αρχίζεις κι έχεις αμφιβολίες. Εχεις την αίσθηση ότι όλος ο κόσμος είναι εναντίον σου».
Ο Εβγκένι, που αιχμαλωτίστηκε από τους Ρώσους, προβλέπει ότι σύντομα θα υπάρξουν κοινωνικές εντάσεις και θεωρεί ότι πρέπει να δοθούν διακρίσεις
στους βετεράνους που θυσίασαν χρόνια από τη ζωή τους.
Τώρα εργάζεται ως ταξιτζής. «Είναι γνωστό πως οι ταξιτζήδες είναι οι καλύτεροι πολιτικοί αναλυτές», μου λέει ξεκαρδισμένος. Κάθε τόσο ξεσπάει κατά εκείνων που δεν πήγαν στο μέτωπο κι έκαναν «τα master τους στο Χάρβαρντ και καριέρες» όσο εκείνος πολεμούσε «στα χαρακώματα». Μου διηγείται τον θάνατο ενός 19χρονου εθελοντή που σκοτώθηκε δίπλα του. «Η ζωή του ήταν δηλαδή η εξής: ορφανοτροφείο – Ντονμπάς και μετά θάνατος. Ετσι έζησε 19 χρόνια. Είναι απίστευτη αδικία». Θεωρεί ότι η κυβέρνηση πρέπει να παράσχει διακρίσεις στους βετεράνους που θυσίασαν χρόνια από τη ζωή τους για να υπηρετήσουν. Προβλέπει ότι σύντομα θα υπάρξουν μεγάλες κοινωνικές εντάσεις μεταξύ ανθρώπων σαν τον ίδιο και όσων απέφυγαν τη στράτευση.
Τις τελευταίες ημέρες κυκλοφορούν στο Χ βίντεο που δείχνουν άνδρες της στρατολογίας να συλλαμβάνουν ανυπότακτους στον δρόμο και να τους βάζουν διά της βίας σε οχήματα για να τους στείλουν να πολεμήσουν. Σε ένα από αυτά εμφανίζεται ομάδα πολιτών να απελευθερώνει τον απαχθέντα. Υπάρχει μάλιστα εφαρμογή που αποκαλύπτει πού γίνονται περιπολίες για τον εντοπισμό ανυπότακτων.
Μήπως όμως τελικά είναι και ιδεολογικοί οι λόγοι της άρνησής τους να υπηρετήσουν; Η Μαρία Πολισούκ καγχάζει. «Κανείς δεν θέλει να πεθάνει. Αυτό είναι ανθρώπινο. Αλλά ο καθένας εφευρίσκει προσχήματα για να ενδύσει αυτόν τον φόβο. Ακόμη και ιδεολογικές, αντιπολεμικές ενστάσεις». Ο 12χρονος ανιψιός της παίζει online βιντεοπαιχνίδια με Ρώσους συνομηλίκους του. Πριν από λίγες ημέρες η μαμά του τού το απαγόρευσε οριστικά. «Μα γιατί;» διαμαρτυρήθηκε ο μικρός, «είναι παιδιά, δεν φταίνε αυτά σε κάτι». Η μαμά του επιμένει στην απόφασή της, αλλά δυσκολεύεται να του εξηγήσει γιατί.
Ενα από τα μεγάλα ρεπορτάζ του Kyiv Independent, μιας αγγλόφωνης online εφημερίδας που δημιουργήθηκε λίγους μήνες πριν από τη ρωσική εισβολή, στα τέλη του 2021, είναι η στρατιωτικοποίηση των παιδιών από τις κατεχόμενες περιοχές. Στο σχετικό ντοκιμαντέρ το κεντρικό πρόσωπο είναι η Οκσάνα, στην οποία οι Aρχές υποσχέθηκαν διακοπές στην Κριμαία. Αντ’ αυτού βρέθηκε σε ένα κέντρο στρατιωτικής εκπαίδευσης στη Ρωσία. Εκεί έμαθε να χειρίζεται drones, να σκάβει χαντάκια και να εκτελεί κι άλλα στρατιωτικά καθήκοντα υπό την επίβλεψη Ρώσων αξιωματούχων, που σε κάποιες περιπτώσεις συμμετείχαν στον πόλεμο κατά της Ουκρανίας.
Οκλαδόν με το λάπτοπ
Η Γεβγένια Μοτορέσκα υπογραμμίζει ότι πολλά από τα στοιχεία τα οποία συγκεντρώνει η δημοσιογραφική ομάδα της για τα ρωσικά εγκλήματα πολέμου κατατίθενται σε εισαγγελείς και διεθνείς οργανισμούς, όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Τα γραφεία της εφημερίδας είναι εντυπωσιακά. Νέα παιδιά –κατά μέσον όρο οι εργαζόμενοι είναι 27 ετών– πηγαινοέρχονται, συσκέπτονται σε γυάλινα κουβούκλια και γράφουν οκλαδόν στο πάτωμα με το λάπτοπ στα γόνατα.
Για όσους δεν μιλούν ουκρανικά, ο λογαριασμός του Kyiv Independent είναι η κύρια πηγή ενημέρωσης για τον πόλεμο και τις διαφορετικές εκφάνσεις του. Οι ακόλουθοί του αγγίζουν τα 2 εκατομμύρια. Η Μοτορέσκα μου λέει ότι στα μεγάλα κρύα ανακάλυψαν ένα χημικό που το σπας και σε κρατάει ζεστό οκτώ ώρες. Ετσι δούλευαν, ήταν η καλύτερη φετινή ανακάλυψή τους.
Την ώρα που φεύγω η είσοδος του κτιρίου (δεν θέλουν να γράψω τη διεύθυνση, ούτε να βγάλω φωτογραφία τη θέα από το παράθυρο για λόγους ασφαλείας) είναι βυθισμένη στο σκοτάδι – πάλι.
