Ερείσματα επιρροής σε μέρη για τα οποία δεν φαίνεται να δείχνει πια κανένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον η διοίκηση Τραμπ επιχειρεί να αποκτήσει η Μόσχα επιστρατεύοντας «όπλα» ήπιας ισχύος, όπως είναι εκείνα της εκπαίδευσης και της θρησκείας. Πουθενά αλλού δεν είναι αυτό πιο εμφανές επί του παρόντος από ό,τι στην Αφρική, μια περιοχή στην οποία η νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, που δόθηκε στη δημοσιότητα πέρυσι, αφιερώνει μόλις 215 λέξεις (σε σύνολο περίπου 10.000).
Κατά τον περυσινό πρώτο χρόνο της νέας προεδρικής θητείας του, ο Ντόναλντ Τραμπ «βομβάρδισε» την Αφρική με αυξημένους δασμούς, περικοπές στις αποστολές ανθρωπιστικής βοήθειας (USAID) και σειρά από απαξιωτικά σχόλια. Τον Μάρτιο του 2025, για παράδειγμα, απαξίωσε το Λεσότο ως τη χώρα «που κανείς δεν έχει ακουστά», ωστόσο Ρώσοι και Κινέζοι γνωρίζουν πολύ καλά αυτή την περιοχή για την οποία ο Αμερικανός πρόεδρος αστειευόταν.
Η Αφρική έζησε τα τελευταία χρόνια σειρά από πραξικοπήματα (σε Μπουρκίνα Φάσο, Μάλι, Γουινέα και Γουινέα-Μπισάου, Τσαντ, Σουδάν, Μαδαγασκάρη, Γκαμπόν, Νίγηρα), κάποια από τα οποία έφεραν στην εξουσία αντιδυτικές ηγεσίες. Την ίδια περίοδο είδε τους Γάλλους να αποσύρουν τις δυνάμεις τους από το Σαχέλ, τερματίζοντας πολυετείς αποστολές (Barkhane).
Εντοπίζοντας τα κενά που ανοίγονται, οι Ρώσοι δεν σταμάτησαν ούτε στιγμή να «επενδύουν» στην Αφρική, με την εταιρεία παροχής μισθοφορικών υπηρεσιών Wagner του θανόντος Πριγκόζιν να έχει πια δώσει τη θέση της στις Africa Corps του ρωσικού υπουργείου Αμυνας.
«Εργαλειοποίηση»
Το φαινόμενο της ρωσικής «εργαλειοποίησης» της Αφρικής, βέβαια, δεν είναι νέο. Ηδη από την περίοδο της Σοβιετικής Ενωσης, η συγκεκριμένη ήπειρος είχε ιδιαίτερη αξία για τη Μόσχα ως πεδίο αντιαποικιακών αγώνων και υπονόμευσης του δυτικού ιμπεριαλισμού. Το ρωσικό ενδιαφέρον για την Αφρική ατόνησε τη δεκαετία του 1990, προτού αναθερμανθεί εκ νέου ιδιαίτερα μετά το 2014 και την Κριμαία, με αιχμή αφενός τις ρωσικές εξαγωγές οπλικών συστημάτων, μισθοφορικών υπηρεσιών (Wagner), ενέργειας, σιτηρών, λιπασμάτων και τεχνογνωσίας (Rosatom, Lukoil, Rosneft) και αφετέρου τις ρωσικές επιχειρήσεις εξόρυξης μετάλλων και διαμαντιών επί αφρικανικού εδάφους (Rusal, Alrosa).
Ενώ πριν από το 2022 είχε παρουσία μόνο σε τέσσερα κράτη, πλέον από το καλοκαίρι του 2024 βρίσκεται σε 34.
«Η αφρικανική ήπειρος βρίσκεται παλαιόθεν στο στόχαστρο της Ρωσίας», σημειώνει σε μακροσκελές δημοσίευμά του το πρακτορείο Bloomberg, υπογραμμίζοντας ότι η Μόσχα επιχειρεί να ενισχύσει την επιρροή της στην Αφρική ως αντιστάθμισμα στις κυρώσεις που έχει υποστεί λόγω του Ουκρανικού, με φόντο πια μια σειρά από νέα γεωπολιτικά δεδομένα (την ανατροπή του Μαδούρο στη Βενεζουέλα, την πίεση που ασκεί η διοίκηση Τραμπ στην Κούβα και στο Ιράν).
Η 55μελής Αφρικανική Ενωση ξεχωρίζει ως το μεγαλύτερο «μπλοκ ψήφων» στις τάξεις του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, γεγονός το οποίο έχει αξία για τη Ρωσία. Παράλληλα, η Μόσχα φέρεται να στρατολόγησε τα τελευταία χρόνια ουκ ολίγους Αφρικανούς (περισσότερους από 1.400, σύμφωνα με το Κίεβο), τους οποίους έστειλε να πολεμήσουν στην Ουκρανία.
Η Ρωσία είναι στην παρούσα φάση πιεσμένη οικονομικά λόγω του Ουκρανικού, γεγονός το οποίο ωστόσο δεν την αποτρέπει από το να κάνει νέα ανοίγματα ήπιας ισχύος, όχι ιδιαίτερα κοστοβόρα, στην Αφρική.
Σύμφωνα με το Bloomberg, η Μόσχα έχει ήδη εγκαινιάσει επτά πολιτιστικά κέντρα, γνωστά ως «Ρωσικά Σπίτια», στην Αφρική και πλέον σχεδιάζει ακόμη περισσότερα, ενώ παράλληλα προωθεί τη διδασκαλία της ρωσικής γλώσσας σε αφρικανικά πανεπιστήμια και προσελκύει φοιτητές από την Αφρική, στους οποίους μοιράζει υποτροφίες. Ενδεικτικά, σύμφωνα με τον Ρώσο υπουργό Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ, περισσότεροι από 32.000 φοιτητές από την Αφρική σπουδάζουν αυτή την περίοδο σε ρωσικά πανεπιστήμια, ενώ ο αριθμός των ρωσικών υποτροφιών που προσφέρονται σε Αφρικανούς, μεταξύ άλλων και από το Λεσότο, έχει σχεδόν τριπλασιαστεί μετά το 2020. Παράλληλα, το ρωσικό ειδησεογραφικό δίκτυο Sputnik, που έχει ήδη από πέρυσι γραφεία στην Αιθιοπία, ετοιμάζεται να αποκτήσει φέτος εγκαταστάσεις και στη Νότια Αφρική.
Προσέλκυση ιερέων
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι, ωστόσο, η ρωσική θρησκευτική επέκταση. Οπως αναφέρεται χαρακτηριστικά, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία επεξέτεινε την παρουσία της σε τουλάχιστον 34 αφρικανικές χώρες μέσα σε διάστημα μόλις τριών ετών. Ενώ πριν από το 2022 είχε παρουσία μόνο σε τέσσερα κράτη, έως και το καλοκαίρι του 2024 αυτά έγιναν 34. «Οι Ρώσοι προσελκύουν ιερείς προσφέροντας υψηλότερους μισθούς, υποσχέσεις για κατασκευή εκκλησιών και ταχείες προαγωγές», όπως καταγγέλλεται.
Αυτή η γεωγραφική επέκταση μπορεί να είναι «η πιο σημαντική στην ιστορία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας», έγραφε χαρακτηριστικά σε κείμενό του το 2025 ο Γιούρι Μαξίμοφ, πρόεδρος του τμήματος ιεραποστολής της αφρικανικής εξαρχίας του Πατριαρχείου Μόσχας, μιας εξαρχίας η ίδρυση της οποίας είχε προκαλέσει κρίση στον χώρο της Ορθοδοξίας, αφού επικρίθηκε ως αντικανονική εισπήδηση στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής.
