Μήπως ήμασταν αφελείς; Μήπως οι ανατροπές που βλέπουμε τώρα στη διεθνή τάξη είχαν αρχίσει πριν από τον Τραμπ; Μήπως τα επιτεύγματα της παγκοσμιοποίησης –οι στενές οικονομικές σχέσεις– γίνονται τώρα βάρη;
Πάνω σε αυτή την ιδέα βασίστηκε η διάσημη πλέον ομιλία του πρωθυπουργού του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ στο Νταβός: Οι συμμαχικοί δεσμοί μετατρέπονται πλέον σε δεσμά. Δεν είναι όμως μια ιδέα πρωτότυπη. Στο βιβλίο «Underground Empire: How America Weaponized the World Economy», που κυκλοφόρησε το 2023, αναπτυσσόταν η ιδέα ότι η υπερδύναμη που ελέγχει τα δίκτυα και τις υποδομές στα οποία βασίζεται η παγκοσμιοποίηση μπορεί να τα χρησιμοποιήσει όχι ως αγωγούς συνεργασίας αλλά ως μέσον επιβολής.
Η «Κ» επικοινώνησε με τον Χένρι Φάρελ, καθηγητή Διεθνών Υποθέσεων του Ινστιτούτου Agora του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins –και έναν εκ των δύο συγγραφέων του διεισδυτικού βιβλίου– προκειμένου να μιλήσουμε για το κομβικό αυτό ζήτημα και τις εκρηκτικές διαστάσεις που έχει πάρει κατά τη δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ. Ξεκίνησα ρωτώντας τον αν ήταν πάντα ένα εργαλείο αμερικανικής επιβολής η παγκοσμιοποίηση – ή αν άλλαξε η φύση της.
«Οι σπόροι της νέας τάξης σπάρθηκαν επί των ημερών της παλαιάς», λέει ο ιρλανδικής καταγωγής πολιτικός επιστήμονας. «Υπήρχε κάποια αφέλεια ή κάποια εθελοτυφλία» σε σχέση με το προηγούμενο καθεστώς, εξηγεί, μεταξύ άλλων και στις ίδιες τις ΗΠΑ. «Και υπήρχε μία δέσμευση υπέρ της παγκοσμιοποίησης στις Ηνωμένες Πολιτείες».
Σύμφωνα με τον Φάρελ, η μεταβολή ξεκίνησε με την 11η Σεπτεμβρίου. Η επίθεση προκάλεσε μία «πολύ απότομη αλλαγή στο πώς οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν την παγκοσμιοποίηση – άρχισαν να αναζητούν τρόπους να τη χρησιμοποιήσουν για την επίτευξη διαφόρων σκοπών που συνδέονταν με την ασφάλεια».
Το επίκεντρο της αλλαγής αυτής, όπως αφηγείται ο καθηγητής του Johns Hopkins, ήταν το υπουργείο Οικονομικών. «Το υπουργείο Οικονομικών έως τότε επιδίωκε να στεγανοποιήσει το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα από τα συμφέροντα εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου μετατράπηκε σε εργαλείο αυτών των συμφερόντων, στον βαθμό που ο πρόεδρος Ομπάμα κατέληξε να το χαρακτηρίζει ως “αγαπημένη του μη μάχιμη στρατιωτική μονάδα”. Είναι μία αξιοσημείωτη μεταβολή, η οποία δεν ήταν προσχεδιασμένη».
Η διαδικασία αυτή, σύμφωνα με τον Φάρελ, κορυφώνεται επί προεδρίας Ομπάμα με την εκστρατεία πίεσης κατά του Ιράν για το πυρηνικό του πρόγραμμα. «Οι Αμερικανοί απομόνωσαν το Ιράν από το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ως αποτέλεσμα των συνεπειών στην οικονομία του, το Ιράν ήθελε απεγνωσμένα να προσέλθει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Διαδοχικές κυβερνήσεις, Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικανών, έδιναν η μία στην άλλη τους μηχανισμούς που αναπτύσσονταν [για την εργαλειοποίηση των δικτύων και των υποδομών της παγκοσμιοποίησης], σαν τη σκυτάλη σε μία σκυταλοδρομία, και οι μηχανισμοί αυτοί συνεχώς ενισχύονταν και χρησιμοποιούνταν με πιο φιλόδοξο τρόπο».
Στην πρώτη θητεία του Τραμπ, «είδαμε για πρώτη φορά αυτά τα εργαλεία να χρησιμοποιούνται και κατά συμμάχων – π.χ. κατά των ευρωπαϊκών τραπεζών, επιχειρήσεων, ακόμα και αξιωματούχων που προσπαθούσαν να κρατήσουν ζωντανή μία συμφωνία [με το Ιράν] που οι ίδιες οι ΗΠΑ είχαν υπογράψει. Και πλέον, στη δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ, έχουν βγει τα μεγάλα όπλα».
Στο «Underground Empire», ο Φάρελ και ο συν-συγγραφέας του, Αμπραχαμ Νιούμαν, σημειώνουν για την πρώτη θητεία του νυν προέδρου των ΗΠΑ: «Αν και ήθελε φόρους υποτέλειας, ο Τραμπ ήταν συχνά πρόθυμος να αρκεστεί στην προσοχή». Ρώτησα τον συνομιλητή μου αν είναι πλέον διαφορετικά τα πράγματα – αν ο Τραμπ πλέον απαιτεί οι σύμμαχοι να αποδεχθούν τον ρόλο τους ως υποτελείς.
«Βλέπουμε να ανακοινώνονται διάφορες μεγάλες συμφωνίες, αλλά δεν ξέρουμε τι πραγματικά αφορούν. Η Ευρώπη, η Ιαπωνία και άλλοι δεσμεύονται να επενδύσουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια στις Ηνωμένες Πολιτείες, χωρίς όμως να υπάρχουν συνοδευτικές λεπτομέρειες. Είναι μορφές εκβιασμού απέναντι σε συμμάχους που είναι σημαντικά εξαρτημένοι από τις ΗΠΑ; Είναι απλώς τρόποι για να ανακοινώνει νίκες ο Τραμπ στα μέσα ενημέρωσης – ακόμα και απατηλές νίκες, όταν δέχεται αντιστάσεις και εγκαταλείπει κάποια από τις επιδιώξεις του; Τέλος, υπάρχει και η πτυχή των ιδιωτικών επιχειρηματικών συμφερόντων των ανθρώπων που είναι κοντά στον Τραμπ, που επωφελούνται με τη μόχλευση της διεθνούς ισχύος των ΗΠΑ. Είναι ένας αλλόκοτος κόσμος όπου συνδυάζονται η γεωστρατηγική, οι εμπορικές συμφωνίες και ο προσωπικός πλουτισμός, και είναι πολύ δύσκολο να εντοπίσουμε πού τελειώνει το ένα και αρχίζει το άλλο. Και νομίζω ότι αυτό ισχύει σε κάποιο βαθμό και για τους ανθρώπους του Τραμπ: βιώνουν ένα χάος και προσπαθούν να αρπάξουν ό,τι μπορούν».
Αθηναϊκή ηγεμονία
Για να αναδείξει τα όρια της αμερικανικής ισχύος, ο Φάρελ μιλάει για την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. και την ηγεμονία της επί των συμμάχων της. «Ο ισχυρισμός μου, που οδήγησε στον καβγά μου με τον [εκλιπόντα πλέον ανθρωπολόγο και αναρχικό ακτιβιστή] Ντέιβιντ Γκρέιμπερ πριν από δέκα χρόνια περίπου, ήταν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν τη στρατιωτική δύναμη για να κάνουν αυτό που είχε κάνει η Αθήνα – ότι χρειάζονται, σε κάποιο βαθμό, τη συναίνεση των συμμάχων. Η σημερινή αμερικανική κυβέρνηση επιχειρεί να δικαιώσει τον Γκρέιμπερ συμπεριφερόμενη σαν την αρχαία Αθήνα – αλλά εγώ επιμένω ότι θα αποτύχει, καθώς εξαντλεί τα αποθέματα της ισχύος της με μεγάλη ταχύτητα». Ο Τραμπ, λέει ο Ιρλανδός καθηγητής, «θυμίζει σε πολλά τον Αθηναίο δημαγωγό Κλέωνα: υπόσχεται τα πάντα, ισχυρίζεται ότι έχει μία βαθιά στρατηγική αντίληψη που θα προωθήσει τα συμφέροντα της πατρίδας του, υπερβαίνει τις δυνατότητές του και οδηγεί στην καταστροφή. Δεν έχουμε δει ακόμα το ανάλογο της Σικελικής Εκστρατείας, και μπορεί να μην υπάρξει κάτι τέτοιο· αλλά η ισχύς των Ηνωμένων Πολιτειών αργά αλλά σταθερά φθίνει, καθώς χάνει νομιμότητα με κάθε μέρα που περνάει, με κάθε ακραία δήλωση, με κάθε παλαβή απειλή του Τραμπ».
Σποραδική απεξάρτηση
Πώς βλέπει την αντίδραση της Ευρώπης στις αυτοκρατορικές ορέξεις του Τραμπ; «Πριν από 6-7 μήνες, η αίσθησή μου ήταν ότι αρκετοί στην Ευρώπη ήταν εγκλωβισμένοι στην παγίδα του κατευνασμού, ελπίζοντας μάταια ότι κάτι θα αλλάξει. Νομίζω ότι πλέον έχουν μετακινηθεί από αυτό. Σε αυτό συνέβαλε όχι μόνο η ομιλία του Κάρνεϊ στο Νταβός, αλλά και η ομιλία του Τραμπ. Πολλοί Ευρωπαίοι δεν παρακολουθούν τον Τραμπ στην τηλεόραση και δεν είχαν συνειδητοποιήσει πόσο ασυνάρτητος είναι και πόσο ανίκανος να μείνει προσηλωμένος στο θέμα του – οπότε πραγματικά σοκαρίστηκαν. Πλέον έχουμε φτάσει στο πρώτο στάδιο, της αποδοχής της πραγματικότητας. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ξέρουν πώς να αντιδράσουν».
