Το σκάνδαλο Eπσταϊν δεν είναι απλώς μια υπόθεση σεξουαλικής κακοποίησης με πρωταγωνιστή έναν δισεκατομμυριούχο με ομιχλώδες παρελθόν. Είναι και μια στιγμή αποκάλυψης για το πώς συναντιούνται πολιτική, χρήμα, επιστήμη, φιλανθρωπία και κοινωνικό κύρος μέσα στο ίδιο σαλόνι. Η υπόθεση φαίνεται να έχει διάρκεια και να αποδομεί ανθρώπους με τεράστια επιρροή και κοινωνικό υπόβαθρο. Μήπως η υπόθεση αυτή συνιστά τη χαριστική βολή για τις ήδη απονομιμοποιημένες ελίτ; Ή είναι απλώς ένα ακόμη «ροζ σκάνδαλο» που θα ξεχαστεί;
«Θα μπορούσε να πάρει και τους δύο δρόμους», απαντάει στην «Κ» ο Στάθης Καλύβας, καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στην Οξφόρδη. «Θα μπορούσε ενδεχομένως και να φαγωθεί από τον πάρα πολύ γρήγορο κύκλο της ενημέρωσης και να ξεπεραστεί από άλλα γεγονότα και να μην το θυμόμαστε, αλλά μπορεί και να πυροδοτήσει μία σειρά από άλλες εξελίξεις που να έχουν συνολικά και σωρευτικά ένα πολύ έντονο αποτύπωμα και να αποτελέσουν ένα στοιχείο που μελλοντικά να θεωρηθεί, ας πούμε, κομβικό. Δεν μπορούμε να το ξέρουμε, όμως, αυτή τη στιγμή».
Σε προηγούμενες δεκαετίες, παρόμοια σκάνδαλα θα μπορούσαν να απορροφηθούν από το σύστημα. Σήμερα, όμως, οι δυτικές κοινωνίες βρίσκονται ήδη σε κατάσταση βαθιάς καχυποψίας και απόρριψης της άρχουσας τάξης. Η οικονομική κρίση του 2008, η πανδημία, οι ανισότητες, η τεχνολογική συγκέντρωση ισχύος και η αίσθηση πολιτικής αποξένωσης έχουν διαβρώσει τη βασική αφήγηση ότι «οι καλύτεροι κυβερνούν για το κοινό καλό». «Ο αντίκτυπος μπορεί να είναι ισχυρός, διότι και ο όγκος της πληροφορίας είναι ασυνήθιστα μεγάλος, καθώς και αυτό οφείλεται στην τεχνολογία που διαθέτουμε», λέει ο κ. Καλύβας. «Ολα αυτά συμβαίνουν σε μια φάση όπου οι δημοκρατικοί θεσμοί δέχονται πολύ μεγαλύτερη επίθεση και πίεση απ’ ό,τι παλαιότερα και πολύ εύκολα μπορεί να ενισχύσουν έναν κυνισμό ή έναν μηδενισμό, ότι δηλαδή όλοι είναι διεφθαρμένοι. Μία ισοπεδωτική αντίληψη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί από όσους αντιπαλεύουν τη δημοκρατία».
Μεγαλύτερη ορατότητα
Ο Σέιμους Καν, καθηγητής Κοινωνιολογίας και Αμερικανικών Σπουδών στο Πρίνστον και από τους πιο αναγνωρισμένους μελετητές των ελίτ και της κοινωνικής ανισότητας στις ΗΠΑ, μιλώντας στην «Κ» εμφανίζεται επιφυλακτικός στη συζήτηση για το εάν η αποκάλυψη του σκανδάλου ισοδυναμεί με τη συνολική απαξίωση της παγκόσμιας άρχουσας τάξης. «Νομίζω ότι αυτό που βλέπουμε είναι αυξημένη ορατότητα, όχι απαραίτητα δομική αλλαγή», λέει και υπενθυμίζει ότι και μετά τον Μπέρνι Μάντοφ και την υπόθεση με τις οικονομικές ατασθαλίες του υπήρξε η αίσθηση πως «αυτή τη φορά το σύστημα θα καθαρίσει». Φυσικά η αίσθηση διαψεύστηκε πανηγυρικά.
«Για να καταλάβουμε την υπόθεση πρέπει πρώτα να καταλάβουμε τι ακριβώς “πουλούσε” ο Επσταϊν», εξηγεί ο Καν. «Μέρος της αξίας του Επσταϊν ήταν ότι παρείχε πρόσβαση. Οι άνθρωποι δεν ήθελαν να είναι ο Επσταϊν. Ηθελαν να βρίσκονται στον κύκλο των επαφών του. Ο Επσταϊν δεν ήταν απλώς ένας πλούσιος άνθρωπος. Ηταν διαμεσολαβητής ισχύος. Ηταν κάτι σαν θυρωρός της ελίτ. Κάποιος που μπορούσε να σε βάλει στο ίδιο δωμάτιο με τον Στίβεν Χόκινγκ και τον Μπιλ Κλίντον, κορυφαίους επιχειρηματίες, επιστήμονες, επενδυτές». Στον σημερινό κόσμο, σημειώνει, η ισχύς είναι κατακερματισμένη. «Οι άνθρωποι της τεχνολογίας δεν είναι οι ίδιοι με τους ανθρώπους των χρηματοοικονομικών. Οι ακαδημαϊκοί δεν είναι οι ίδιοι με τους πολιτικούς. Αλλά ο ένας χρειάζεται τον άλλον. Σε αυτό το περιβάλλον, «κάποιος που μπορεί να τους φέρει όλους μαζί είναι εξαιρετικά πολύτιμος». Το σκάνδαλο, λοιπόν, κατά τον Καν, δεν αποκάλυψε μόνο μια εγκληματική δραστηριότητα. Αποκάλυψε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα δίκτυα εξουσίας.
Διαφορετικές αντιδράσεις
O Μιχάλης Ιακωβίδης, καθηγητής Στρατηγικής στο London Business School, βλέπει στην υπόθεση μια έντονη θεσμική αντίθεση. «Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι η τεράστια διαφοροποίηση μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού», λέει σε συνομιλία του με την «Κ». Στη Βρετανία, η υπόθεση του πρίγκιπα Αντριου οδήγησε σε θεσμική απομάκρυνση και δημόσιο εξοστρακισμό. «Ο Αντριου δεν έχει καμία εξουσία και τον έχουν βγάλει απέξω», παρατηρεί. «Κινδυνεύει ο πρωθυπουργός να χάσει τη θέση του επειδή τοποθέτησε πρέσβη ο οποίος δεν του είχε αποκαλύψει ένα τέτοιο ατόπημα. Δηλαδή η διαφορά είναι τόσες τάξεις μεγέθους μεταξύ Αγγλίας και Αμερικής». Στις ΗΠΑ, αντιθέτως, «δεν ιδρώνει το αυτί κανενός», λέει. «Ανθρωποι που πέρασαν χρόνο σε εκείνους τους κύκλους παραμένουν σε θέσεις ισχύος. Και μιλάμε για ανθρώπους στους οποίους δίνουμε τεράστια δύναμη να αλλάζουν τη ζωή μας».
Αν κάτι κλονίστηκε επίσης από το σκάνδαλο Επσταϊν, δεν ήταν απλώς η εικόνα συγκεκριμένων προσώπων. Ηταν η ίδια η ιδέα ότι οι ελίτ λειτουργούν με κάποια εσωτερική ηθική πυξίδα. Ο καθηγητής Καν επικαλείται έρευνες που δείχνουν ότι «όσο υψηλότερη είναι η κοινωνική τάξη, τόσο πιο πιθανό είναι να εμπλακεί κάποιος σε ανήθικη συμπεριφορά». Ο πλούτος, λέει, «ενισχύει μια ατομικιστική εστίαση στους δικούς σου στόχους». Παρατηρείται «μείωση της ενσυναίσθησης» και αυξημένη πιθανότητα παραβίασης κανόνων. «Οι πλούσιοι είναι πιο πιθανό να πουν ψέματα», σημειώνει. «Δεν έχουμε ελίτ με την έννοια έστω της πρόφασης της αριστοκρατίας», λέει ο Ιακωβίδης. «Εχουμε ομάδες που κατέχουν τη δυνατότητα να κατανέμουν πόρους και να προσεταιρίζονται ισχυρά συμφέροντα». Η παλιά ιδέα του noblesse oblige –ότι η ισχύς συνεπάγεται ευθύνη– μοιάζει να έχει υποχωρήσει.
Και τι μέλλει γενέσθαι; Ο Καν δεν πιστεύει ότι η υπόθεση Επσταϊν αποτελεί ιστορική τομή. «Θα συμβεί ξανά», λέει. «Ισως όχι με τον ίδιο τρόπο». Ο Ιακωβίδης, από την πλευρά του, βλέπει μια μικρή πιθανότητα πολιτικής ανατροπής. «Υπάρχει μια περίπτωση το σκάνδαλο Επσταϊν να ξετυλίξει το κουβάρι της αυξανόμενης οργής», τονίζει. Αν αυτό συμβεί, «θα μπορούσε να ενισχύσει τη δυνατότητα να έχουμε ένα στοιχειωδώς πιο στέρεο σύστημα κράτους δικαίου».
